Arşiv Kamil Aksoylu Mendra Gzalepe

Lazca Alfabe Kullanımı Yazdır E-posta
Kamil Aksoylu   
17.06.2007 I 14:34

Geçen yazýmda Laz Alfabesinin kronolojik sürecine deðinmiþtim. Þimdi de alfabenin son þekli ve örneklerle kullanýmýný Lazebura üyelerine sunuyorum. Þüphesiz zaman içinde bazý deðiþiklikler yapýldýðýndan kimileri için farklý algýlanabilir. Bu alfabe Gôichi Kojima'nýn katkýlarýyla son þekline getirilmiþtir. Yapýlan deðiþiklikler dilbilim mantýðýna uygun olup, sýralamada deðiþikliklerin nedenleri izah edilmiþtir. Ben sunumda alfabenin son þekli desem de kendi özgün fikrim olarak bilimsel tartýþmalarýn kapýsý her zaman açýktýr diyorum. Lazca bilmeyenlerin bu alfabeyi öðrenmeleri biraz zor olacaksa da, Lazca bilip de alfabeyi bilmeyenler için hiçbir zorluðu yoktur. Çok kýsa bir sürede bu alfabeyi öðrenerek okuyup yazabilirler.

Gôichi Kojima Lazca diyalektlerde bulunan foneme göre 38 harfli bir Laz Alfabesi geliþtirmiþtir. 35 foneme göre tek, üç foneme göre de birleþik iki harfli olarak geliþtirilen bu alfabe, alfabetik sýraya göre aþaðýda verilmektedir. 
 
A, B, C, Ç, Ç', D, E, F, G, Gy, Ð, H, Ý, J, K, Ky, K', Ky', L, M, N, O, P, P', R, S, Þ, T, T', U, V, X, X', Y, Z, Z*, 3, 3'

Alfabede bulunan 38 harfin 33'ü  konson (ünsüz), 5'i  vuayel (ünlü) harflerdir. Lazcada bulunan Ç', Gy, Ky, K',  Ky', P', T', X, X', Z*, 3 ve 3' fonemleri Türkçede bulunmamaktadýr. Buna karþýlýk Türkçe'de bulunan  I, Ö ve Ü  fonemleri Lazcada bulunmamaktadýr. Lazcada bulunan X' x' konsonu (ünsüzü) sadece Hopa ve Çxala diyalektlerinde kullanýlmaktadýr.

Gôichi Kojima  Hopa ve Çxala diyalektleri için önerilmiþ olan Q harfi yerine   X' harfini getirmiþtir. Kojima'ya göre Q harfi Hopa ve Çxala diyalektlerindeki fonemi karþýlamamaktadýr. Yani sadece Hopa ve Çxala diyalektlerinde bulunan qvali (peynir), qomuri (erik), qurz*eni (üzüm) ve qoropa (sevgi, aþk) gibi kelimelerin telaffuzunu Q harfinin karþýlayamadýðýný belirtmektedir Kojima. Bu fonemin telaffuzunun normalde Laz alfabesinde kullanýlan X harfinin fýrlatmalýsý olduðunu söylemektedir ve son düzenlemesinde bu fonemi /x'/  olarak belirtmiþtir.

Bu düzenlemeye göre x'vali (peynir), x'omuri (erik), x'urz*eni (üzüm) ve x'oropa (aþk, sevgi) þeklinde yazýlmýþtýr. 

Daha önceki alfabe çalýþmalarýnda önerilip uzun süre kullanýmda olan Z' (þapkalý Z) harfini yine Gôichi Kojima Z* (yýldýzlý Z) harfi ile deðiþtirmiþtir. Gôichi Kojima gerekçe olarak fýrlatmalý fonemlerin þapkalý harflerle sembolize edilebileceðini,  Lazcada telaffuz edilen bu fonemin fýrlatmalý olmadýðýný, bu yüzden þapkalý olarak sembolize  edilmemesi gerektiðini belirtmektedir. Sayýn Kojima bu fonemi Z üzerinde yýldýz (Z*) yerine, Z harfinin tam üstüne nokta koyarak da sembolize edilebileceðini söyleyip bu konuyu þapkalý Z dýþýnda tartýþmaya açýk býrakmýþtýr.


Alfabe Kullanýmý

A a
aðani/aðne : Yeni.                   
ambari: Haber.  
ant'ama/at'amba: Þeftali.
arguni: Balta.
aþi: Altý.                                  


B  b                              

badi: Yaþlý adam.                    
bere: Çocuk.
biga: Sopa.
bulti: Top.
burguli: Diz.
 

C c
cans/ ncans/ ncas: Yatmýþ haldedir.
ciniki: Ense.
cuma: Erkek kardeþ.
cumadi: Amca, dayý.
cumaçxa: Çarþamba günü. 

Ç  ç
çaçi, çonçi: Kuru yaprak.
çili: Eþ (kadýn).
çinaperi/çinoperi: Tanýdýk.
çkva: Daha, baþka.
çodineri/çoderi: Bitirilmiþ, bitmiþ. 

D  d                     
damtire: Kaynana.
didi: Büyük.                            
dixa: Yer, toprak.
docina: Güreþ.             
dulya: Ýþ.                                   

E e
eçi: Yirmi.       
elaçama: Lakap, takma isim.
elakteri: Eðik.
emti: Rampa.
esvaru: Üzerine dizmek.

F f
fara//fori: Defa, kere, kez.  
fot'a: Peþtamal.
frat'k'i: Hemen, çar çabuk.
froxti: Kabarcýk. 

G g
gamaçamu: Satýþ, satmak
geçamu: Dövmek, vurmak.
ginz*e/gunz*e: Uzun
gondineri/gondineyi: Kayýp.
guruni: Eþek. 

Gy      

Bu fonem yalnýz  Fýndýklý, Arhavi, Hopa ve Çxala diyalektlerinde bulunmaktadýr.
/gy/  tek fonem  olup iki harf ile yazýlmaktadýr. Detaylý bilgi için bakýnýz →   http://...esi.dosti.free.fr

gyari: Yemek.   
gyantxu: Düþtü.
gyorçams: Üzerine seriyor.
gyomç'ims: Üzerine yaðýyor.
gyulun: Ýniyor.
 

Ð ð
ðeci: Domuz.
ðoberi: Çeper.
ðoma/ðoman: Dün.
ðura: Ölüm.
ðva: Yanak.
 

H h
Bu fonem Hopa diyalektlerinin çoðunda ve Çxala diyalektlerinde genelde telaffuz edilmemektedir.

hakoni: Buralý.
hakþa/hakþakis: Buraya kadar.
han3'o: Bu yýl.
ha3'i/hus/huy: Þimdi.
hentepe/hemtepe/hentere/hini: Onlar.  
 

Ý i
ili: Kemik.
ini: Soðuk                               
iri: Hepsi.
iþtoni: Don.
ixi: Rüzgar. 

J j

Ardeþen diyalektlerinin çoðunda /c/ ile /j/ fonemleri arasýnda ayrým yoktur. Cile, cilemona, cin vs þeklinde telaffuz edilip yazýlýyor.

jile: Yukarý.                             
jimok'a/jilemona: Evin arka tarafý.
jin: Üst, yukarý, yukarýsý.
jur, juri: Ýki.
jureneçi: Kýrk.                         
 

K k
kçe: Beyaz.                            
korba: Karýn.                          
komoli/komoci/kimoli: Koca, erkek.
kotume/korme: Tavuk.
kva: Taþ.

Ky
Bu fonem yalnýz Fýndýklý, Arhavi, Hopa ve Çxala diyalektlerinde bulunmaktadýr. /ky/ iki harf ile yazýlan bir fonemdir.  Detaylý bilgi için bakýnýz → http://...esi.dosti.free.fr
kyona[1]: Iþýk (Fýndýklý'nýn Pi3xala, Ç'anapet köylerinde)
kyona[2] gyodumers: Birini yerleþtirip iþlerini yoluna koyuyor. (Arhavi'de)
kyunti: Hantal.
kyume: Ceviz ya da fýndýklarýn onar santim ara ile 60-70 santim iplere dizilerek, armut, üzüm suyu yada hurma suyu muhallebisinden yapýlan tatlý sucuk.
kyumeç'i: Arýnýn bal yaptýðý gözenekli petek. Petekli bal.
 

K' k'              
k'ak'ali: Tane.
k'afri/k'arfi: Çivi.                                 
k'inçi: Kuþ.
k'oçi: Ýnsan, adam.
k'uk'ma/k'uk'uma: Güðüm.

Ky'   
Bu fonem  yalnýz Fýndýklý, Arhavi, Hopa ve Çxala diyalektlerinde bulunmaktadýr. /k'y/ Ýki harfle yazýlan bir  fonemdir.
ky'ameti: Kýyamet.
mky'apu: Çakal.                                  

L l
Lazebura: Lazlarýn geleneðine ait.
lazma: Ýnek dýþkýsý.                  
lemþi: Ýðne.                             
liva: Karlarýn erimesi.
luði: Ýncir.
 
M m
maçxa: Ahþap su oluðu.          
mç'ima: Yaðmur.
mek'oru: Baðlamak.
mendra: Uzak.
monk'a: Aðýr.               

N n
nana:    Ana, anne.
nez*i:  Ceviz.
nk'ola/nk'ila: Anahtar.
noða: Çarþý.
nusa: Gelin.
 
O o
oçilams: (Erkeði) evlendiriyor.
oncire: Yatak.
otxo: Dört.
oxiru: Çalmak, hýrsýzlýk yapmak.
oxori: Ev. 

P p
parpali: Kelebek.
pimpili: Sakal.
Pi3xala: Fýndýklý'nýn bir köyü.
porça: Gömlek.
pupuli: Çýban. 

P' p'
p'ap'uli/p'ap'u: Dede.
p'ilili: Kaval.
p'ip'ila: Çekirdek.
p'orca/p'orgya/ p'oca: Kucak.
p'ot'e: Hiçbir zaman.

R r
ragi: Kuþ tuzaðý.
rak'ani: Tepe.
raxuneri/raxuneyi: Titrek, titreyerek (Fýndýklý ve Arhavi'de)
rgineri: Yuvarlanarak (Pazar ve Çamlýhemþin'de)
ruza: Kalýn kumaþtan dikilen önü kapalý giyecek. 

S s
sap'at'oni: Cumartesi.
seri/seyi: Gece.
sica: Damat, eniþte.     
siyaç'i/siyak'i: Kalkan bakýðý.
skani/sk'ani: Senin. 

Þ þ                        
þana: Hoþluk, keyif.             
þka/þk'a: Bel.
þura: Koku.
þuk'a: Hýyar, salatalýk.
þurimþine: Can yoldaþý, can kadar yakýn. 

T  t                                                    
tamo:   Yavaþ.
termoni: Aþureye benzer bir tür yemek.
titxu: Seyrek.
toli: Göz.         
tutaste: Ay ýþýðý.                                    

T' t'                                                       
t'aðani: Tava.              
t'ebi/t'k'ebi: Deri. 
t'ik'ina: Küçük boy sepet.
t'oroci: Güvercin.
t'u3a: Sýcak. 

U u
uba: Koyun, göðüs.
uci: Kulak.                  
uça: Siyah.
umiteli: Kimsesiz.
urz*eni: Üzüm.
 

V v
var: Hayýr, yok.
valams : (Elini) sallýyor.
vana: Yoksa.
vit: On.
Vi3'e: Fýndýklý. 

X x                                  
xami: Býçak.
xe: El.
xinci: Köprü.
xomula: Kuru.
xurt'uli: Gýrtlak. 

X' x'
Bu fonem sadece Hopa ve Çxala diyalektlerinde vardýr.
(Daha önce Q harfi ile simgelenen bu fonem, Gôichi Kojima tarafýndan  yanlýþ yazýlýþ olduðu gerekçesiyle deðiþtirilmiþtir. Kojima'ya göre /x'/ fonemi /x/ foneminin fýrlatmalýsýdýr)

x'ini: Soðuk.
x'omuri: Erik.  
x'ona: Yerleþim yerinden uzak bulunup otlak veya küçük bahçe olarak kullanýlabilen ya da odun gibi gereksinmelerin karþýlanabildiði çok verimli olmayan arazi.         
x'uci: Kulak.   
x'urz*eni: Üzüm.

Y y
ya, ya do: Diye.
yali: Ayna.
Yak'oviti: Arhavi'de bir köy.
yaþiði/yaþik'i: Tahta sandýk.
yulun/ eyulun: Yukarý çýkýyor.

Z z
zabuni: Hasta.
zeri: Ezik, ezilmiþ
zifona/zifozi: Fýrtýna
zumeri/zumeyi: Ölçülü, ölçülmüþ.
zura: Diþi (kedi ve köpek gibi küçük hayvanlar için)


Z* z*
Bu fonem sýrf Pazar, Fýndýklý, Arhavi, Hopa ve Çxala diyalektlerinde bulunmaktadýr. Çamlýhemþin ve Ardeþen diyalektlerinde /z/ ile /z*/ fonemleri arasýnda ayrýmý yoktur.
z*in: Tek baþýna (veya sahipsiz) yerde duruyor. (Fýndýklý, Arhavi, Hopa ve Çxala'da)
z*irasen: Görecek.
z*iru: Gördü.
z*i3ineri: Gülerek. (Arhavi'de)
nez*i: Ceviz. 

3
3an3a: Zembil, heybe.
3ela: Yumurta aký.
3i3i: Meme.
3xembi/3xemuri: Ýstiriç aðacý.  
3xeni/ n3xeni: At.
 

3'

3'ale: Aþaðýda, aþaðýya.   
3'ana: Yýl, yaþ.
3'ari/3'k'ari/3'k'ayi: Su.
3'i3'ila: Yýlan.
3'k'una/3'k'uni/3'una: Aðrý. 

Notlar:

1- Yukarýdaki çalýþma Gôichi Kojima'nýn katkýlarýyla hazýrlanmýþtýr.
2- Lazca Alfabe ile ilgili detaylý bilgi edinmek isteyenler http://...esi.dosti.free.fr  web sayfasýna bakabilirler.


Kamil Aksoylu

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Lazebura`nýn Notu: Deðerli dilbilimci Sayýn Gôichi Kojima`ya böyle bir çalýþmanýn ortaya çýkmasýnda saðladýðý katký ve Laz diline yaptýðý deðerli katkýlarýndan dolayý teþekkür ediyoruz.

Kamil Aksoylu
Yazar Hakkinda:


Yorum (5)add comment

nosi said:

Emeğinize sağlık.Lazca bilmeyen arkadaşlar için,yeni başlayanlar için harika bi çalışma olmuş...Hakettiği ilgiyi görür umarım.
Xela do kaobate...
 
Şikayet et
Beğenmedim
Beğendim
2007-06-29 20:30:22
Oylama: +0

ARF said:

asırlardır konuşulan anadilmizin bilimsel çalışmalar doğrultusunda gelecek neslimize yazılı kaynak bırakabilirsek ne büyük mutluluk değilmi
 
Şikayet et
Beğenmedim
Beğendim
2007-06-29 15:58:54
Oylama: +0

Osman Şafak Buyuklu said:

Kamil cuma, na-ç'ari Lazuri alboni-çkinişi ç'arale dido mom3'ondu.Ham albonişi oxenus, İskender 3'itaşi şen,
Faxri Lazoğli şen, Goişi Kojima şa Lazi k'oçepek do çkva xalkepeşi k'oçepeşi meşvelaputen ivu.
Mis uçkin, na-moxtesen orapes xoloti çkva çkineri k'oçepekti alboni-çkunis uk'osrna monz*inus mo3'opxus nuonanoren.
Ma na-miçkin çkinapaşi çodina na-var iven.
Lazuri doguru na-unon Lazepek, Nana-nena mutepeşi monz*inu şeni Alboni-çkunis o3'k'edan do Lazuri nena-çkuni namoxtasen dido orape şakis toran. Ho, albuıni-çkunis ç'ut'a kturapeti ivu, haya
dio cumalepes vaşa p'at'i koda3'onanoren, haya haşo uk'ors ozmonum çkimebura.
Lazuri nena-çkuni şeni hakşa mutu vespe do ha3'is şkule mutu na-vanorenpes dido mardi boğodam.


Kamil kardeş, Yazdığın Lazca alfabemiz hakkındaki yazıyı çok beğendim. Bu alfabenin yapılışı İskender 3'itaşiden, Fahri Lazoğlundan, Goişi Kojimaya kadar Laz insanların va başka halkların insanların yardımlarıyla
oldu.
Kim bilir,gelecek zamanlarda bazı bilgili insanlarda alfabemize gerekiyorsa gelişmesini devam ettireceklerdir.
Benim bildiğim bilimin sonu olmadığıdır.
Lazca öğrenmek istiyen Lazlar, ana dillerini arttırmak için alfabemize baksınlar ve Lazcamızı gelecek çok zamanlara kadar taşısınlar.
Evet alfabemizde küçük değişiklikler oldu, bunu bazı kardeşlerim sakın kötü yorumlamasınlar.Bunun böyle gerekliliğini düşünüyorum kendimce.
Lazca dilimiz için şimdiye kadar bir şey yapanlara ve bundan sonra bir şeyler yapacak olanlara
teşekkür ederim.
 
Şikayet et
Beğenmedim
Beğendim
2007-06-19 22:08:46
Oylama: +0

angelllord said:

sn Kamil Aksoylu yazılarınızı ilgiyle takip ediyoruz.
olumlu bir yaklaşım ve yön çiziyorsunuz..teşekkürler..

3'itaşi, dumezil,freunstein wolkfvank,fahri lazoğlu goişi kojima, yılmaz avcı vs bir çok insan laz dili ve yazımı konusunda ciddi çalışmalar yaptılar . yapmadı diyenler yalan söyler.bu çalışmaların tekstlerini bir çoğumuz heyecanla defalarca okuduk.
lazca alfabenin kullanımı ve geliştirilmesinde, telafuz ve yazma zorluğu çeken insanlar için çok önemli bir açık olduğuna inanıyorum..
lazca nın yazılabildiğini öğrendiğim ilk andan bu yana yaptığımız derleme çalışmaları ve elde ettğimiz dökümanları yazıya geçirme fırsatı bulduk.
az çok eksiklikler olsa da, bir çok anlatımı ve belgeyi ortak paydada okuyup anlayıp paylaşabiliyoruz..

dil ,din ve kültürel alanda farklı olan her unsur egemen gücün himayesinde yok edilmeye , yok sayılmaya , aşağılanmaya, alay edilmeye mahkum kılınmıştır.. nedense kültürün anarşisti, bölücüsü,işbirlikçisi,teröristi vs
tarihin akışında sırası ile bir çok yakıştırma ile hain ilan edilmesine tüm insanlık tanıktır.(kızıldereliler, yahudiler, ,vs..insan ve topluluklar). farklı bir dil konuşmak farklı giysiler giyinmek neden suçtur? oysa insan hak ve özgürlüklerine gelince demokrasi fetvaları arşı alaya yükselir..

kültürel alanda yapılan çalışmalar hiç bir kimsenin tekelinde değildir.. kültür kimsenin babasının malı gibi tahakkûm altında tutulamaz.bu anlamda bilimsel merciler ve şahıslar tarafından yapılan tesbit ve önerilere
saygılı olmak durumuındayız. alfabe konusunda filoloji bilimini bilmek ve de fonem bilgisi ve dikte edebilecek teknik alt yapıya sahip olan bilimsel çalışma yapan dost insanlara sonsuz teşekkürler.

ayrıca ogni yeniden sloganı ile yeniden bazı bölümlerini (bazı yazarların )yazılarının yayınlanacağı bildiriliyor hala yayınlanmadı bekliyoruz.. ogni sürecinde yazı yazan ve katkı sağlayan laz entellektüellerine sonsuz teşekkürler ..kültürel yapı içinde bu tür yazılı kaynakların herkese açık olması ve her kes tarafından okunmasını çok faydalı buluyorum..dergide rumuz kullanarak yazı yazanların o günkü heyecanlarını da kendi ağızlarından dinlemek isterdim..

laz kültürüne değer veren çalışan tüm dostlara saygılar..



 
Şikayet et
Beğenmedim
Beğendim
2007-06-18 17:46:20
Oylama: +0

Kenan Mardin said:

lazca bilmiyorum, ama eminim yararlı bir çalışmadır.
 
Şikayet et
Beğenmedim
Beğendim
2007-06-18 09:22:07
Oylama: +0

Yorum yaz
Yorum yazabilmeniz icin sisteme giris yapmalisiniz.

busy



Reddit!Del.icio.us!Facebook!Slashdot!Netscape!Technorati!StumbleUpon!Newsvine!Furl!Yahoo!Ma.gnolia!Free social bookmarking plugins and extensions for Joomla! websites!
 

Forumdan

Güncel Etkinlikler

Macera devam ediyor...

17.07.2008 I 22:20 | Lazebura©

article thumbnail Mavi ile yeşilin bütün tonlarını görmek, Kaçkarlar da bulutlarin uzerinde olmanın hazzını,  Firtina da Rafting’in heyecanini yaşamak...
Makelenin Devamı...

3. Yeşil Yayla Kültür, Sanat ve Çevre Festivali başlıyor

26.06.2008 I 23:56 | Lazebura©

article thumbnail Yeşil Yayla, bozkırın tezenesi Neşet Ertaş’ı ağırlıyor Gola Kültür, Sanat ve Ekoloji Derneği tarafından organize edilen ve...
Makelenin Devamı...

Google

Üye Girişi

Kimler Online

6 Misafir ve 4 Üye Online
© 2008 Lazebura | Nenaskani - Lazlarin Internetteki Sesi, Lazca ve Lazlar
Generated in 0.90978 Seconds
Generated in 0.91205406189 Seconds