İşte aşo 3hanape mekhilerethu. Xvala 3hanape var, jur çkva impiryalisthuri khabğa tiçkimişe mekhilerethu do şilya nçxoroş mavitootxani 3hanas maartani impiryalisthuri khabğas şkvit 3haneri bere vorthi ala iri-xolo komşuns. Xopaşen Çarşamba’şa kimi zuğaşen kimi gale khuçxeten he gunzhe gzapes muhacirluğis na ph3hiripe zaten emuşeni varthu i maeçani oş3hanuras kyuntu kodopskidi do ar sum sinifis khitxala var emazdu. Şilya nçxoroş eçi do mavithojurani 3hanas Sovyetyari Ulkeşa komopti do Leningradişa çhitha millethepeş khursişa okhitxuşa mendemoçkves.
Ek saği khuçxeşen dobivi do “Salkhuçxoni Xasani” mevikti. Ala muçho aya na var domibağuthere thas steri şilya nçxoroş eçi do mavithocrani 3hanas m3udişi hiç ukhabaate omçhopes jur 3hana do gveris thu3a, qini khalserepes vişkvidi. Romatizma, brenda gverdi şuroni koxomişkves. Aşo romatizmaten, brendaten zhabuni vorthi şakis işte koxomişkves. Soti … ya mi3hves. Soti … maxvenesşa do ar tutaş noçalişe para xvala komomçes. Ala oxorca, oxori, mun na miğuthu oxoriş doloxenepe, emura mutul şeepe, noçharape çkimi mutu skani va doskideethu, mtel ka gondineethu. Ar nenaten thetheli sokağis varthi. Ala zuğaten jureneç do xut kilometro ar gzas, Orta Xopas jur khathi tuğulaş kvaş oxori, baği, baxçe, portokhalepuna iri çheşidi meyvepe do noğaş doloxeti jur khathi mağaza mevaşkveethi do a3hi Batumiş sokhağepes thetheli, ugyare govithi.
Şilya nçxoroş eçi do mavithojurani 3hanas Sovyetyari Ulkeşa komopti do Leningradişa çhitha millethepeş khursişa okhitxuşa mendemoçkves. Ek saği khuçxeşen dobivi do “Salkhuçxoni Xasani” mevikti. Ala muçho aya na var domibağuthere thas steri şilya nçxoroş eçi do mavithocrani 3hanas m3udişi hiç ukhabaate omçhopes jur 3hana do gveris thu3a, qini khalserepes vişkvidi. Romatizma, brenda gverdi şuroni koxomişkves. Aşo romatizmaten, brendaten zhabuni vorthi şakis işte koxomişkves. Soti … ya mi3hves. Soti … maxvenesşa do ar tutaş noçalişe para xvala komomçes. Ala oxorca, oxori, mun na miğuthu oxoriş doloxenepe, emura mutul şeepe, noçharape çkimi mutu skani va doskideethu, mtel ka gondineethu. Ar nenaten thetheli sokağis varthi. Ala zuğaten jureneç do xut kilometro ar gzas, Orta Xopas jur khathi tuğulaş kvaş oxori, baği, baxçe, portokhalepuna iri çheşidi meyvepe do noğaş doloxeti jur khathi mağaza mevaşkveethi do a3hi Batumiş sokhağepes thetheli, ugyare govithi.
3horithu, ia çkimi noxvene var thu. Phaphuli çkimişen donothalepeti uxuktu thu. Ala dukyani do oxoris ma vokhatuthi, entere xe çkimitenti pheeti. Muntxani onthas, mana mevaşkvi, Turkiyez na mevaşkvi şeepe çkar guriz ne em zamanis memaçhvethu ne ek Turkiye mevaşkvişi zamanis guris memaçhvethu, ne a3hiti guris memaçhvethu. Ala fabrikas viçalişi, çhakhuçhiten viçalişi do na viçili do oxori, oxorca do mteli entere şeepe na gomdini aya guris memaçhvethu. çunki aya xe çkimiten xveneri miğuthu. Ak mi goçumthes phia ma var miçkin! ma var vorthi milyoneri yaxot ar didi khoçi skiri veyaxot miti. Ma eya xe çkimiten pheethi. Aya ma muçhoşi gomçumthes do ma sokağis memthkhoçerethes.
Neyse … xolo … ren geboçhkhat minthes. Ala a3hiti Faşisturi Germanyak majurani impiryalisturi khabğas ko gyoçhkhu do sal khuçxoni borthi do askerişa var emzdes tina, khabğa khabğathu do emuş çiles vorthi. Edo ayati majurani impiryalisturi khabğa ti çkimi jin mojilamthu. Ala neyse…
Doviçili, oxori ko dobdgi, khabğa diçodu. Çhutha şuri mobişvanare ma-şi bere bari ko dibadu. Jur biçhi bere miqonuthu. A3hi hatepeş ordu unthu. Ar m3ika goviqvinça ma do govipa3xali. Ala ak ti xolo şilya nçxoroş jureneç do nçxoroş emzdes do bere bariten Sibiryaşa mendamiçves, ala va miçkithu a3hi mu msincasunthes. Ek ar khulani çkva xolo ko dibadu Sibiryas. Bereş ari Batumis ko doskideethu. Juri çkimi khala thu. Thomskhirş vilayetiş, Vasyuganiş kezas vorthit. Ak qvini bazi jureneçi do vit derece şakis yithu. Ala ar khişi gverdi ugyare, gverdi gyaroni mekhovolapi. Mun na miğuthu mtel ko gamapçi. Dixamarkvalişa dovuktiri. Ak dixamarkvaliş methi çkva mutu var yuluthu. Muntxanepeten, zorepeten yazişa ko gamapterethi, gverda şuroni. Sal khuçxoni vorthi ala khatha dulyas viçalişemthi. Bergi, arguni, burçhuli, çapate viktethi. Bu3xapeten çamiş kyokepe bri3humthi do qona moph3hkhimthi ki majurani 3hanaş dixamarkvali dorgu minthu, var dovorgeesikhona majurani bere bari mteli ugyare bğurathenthes. Do am dulyaşeni he dixamarkvaliş onthule dophi. Ala a3hiti dixamarkvali dorgu unthu, dixamarkvaliş dorgu so zhium, mitik mutepeşi va gamaçamthu, yerlepek muntepeşi var gamaçaphthes, mutepek dorgamthes. Gamaçaththes tina dido paxali gamaçasunthes. Moxti do a3hi si dorguşeni kharthophili, dixamarkvali zhiri. Neyse, heti ko bzhiri. Ala a3hi a boşi khumis ha dixamarkvali dovorgathina mutu na var exthasunthu ko miçkithu. Akonaşi unthu (bunlar lazımdı), n3xeniş fuşki (at boku), lazma (inek boku) ala 3xeni do puci na uqonuthu yerlepethes. Yerlepek mutepeş letha ongvanas unthes, mutepeş lethas gyobğaphthes 3xeniş fuşki do lazma. Si mik mekçaps! Emuşeni çkin muacirepek fikhaliten dovargat minthes. Fikhali emura şakis mus u3humerthes var miçkithu. Meger khundi theren (thu doren). Ho … ala a3hi iyati so zhirop! Khapan khapana. Mtel çeçmepe pukiri steri do dokoserethes, dopağerethes. Xut şilya xanethu. Xut şilya xanek mteli orgas unthu, mu doskiduthu ekonaşi! Emuşeni m3ika yano ma dovorgi (bu yüzden en geç ben diktim) do en nihayetis ti he mubareği fikhali ko bzhiri do çkva xeleberi fikhaliten ko dovorgi do bere bari ugyarobate ğuraşen kamuvuşletini. Çkva diqverethu (?) artuk (aşkva) em khişis dixamarkvali ko miğuthu. Majurani 3hanas berepeti çkva dimgvanerethes do artuk (aşkva) manti xophe, bergi, burçhuli do arguni ko mevaşkvi do fothoğrafçiluği vikiphthi. Edo ar oxori dophkhidi. Oxoriş ar kheleni semti fothoğrafhane dophi, majurani kheleni ma pskidurthi do khaixeşa (iyice) ko dovixori, dovixvi. Ala si mik mekçaps khai skidala! Haman ko mzhires ki Xasani xolo khai skidun ya do. Hoop, açkva mendaph3hkhedişi ekolenti xolo Batumişa miçumerthes. Aya a3hi tkvan theafişa mogixtumen ama a dulya aşo ren. Dulya aşo thu.
Eçidovit 3hanas Ulenine Leninişi gzas do muşi phosthis na dgithu Sthalini, he didi gemcğonale çkini çkva var thu. Ma emuşkule dunya hepten alababula na iqvasunthu miçkithu. Ama xolo m3ika, xolo mutu na va iqveethu do muşi yeis ko dgithu. Ala am 3hanapes Sovyetyari 3halonaş didi Fruşşovi coxoni ar ğeciş çobani thu. emuk sthaliniş dulyape obrakhu şeni iri ikomthu. Mitam Sthaliniş dros xveneri dulyape bom3huranam ya do 3hori moğalathepe mteli Sovyetyarişa moğalathepe na thes, xapisepes na thes, lagerepes na thespeti naşkumerthu. İşte akonaşi hem moğalathepesi hem mçhita khaphithalistepes dro dulerethes. Çkva emtepe mtel aror (?) Sovyetyari milyonerepe steri iktethes. Hukyumethi, khanoni mtel hetepeş xes thu. Hakonaşi a alababulaşi ndğas işte manti xolo Sibiryaşen açkva khathi (ikinci kez) Batumişa mendamiçveethes. Aya majurani oxori, masumani oxori dolomixumthes. Uzerikti (?) ma ko dovibargeethi, ko dovişeneethi. Ama eti xolo ko dolomixveethes.
Batumişa ko mopti ala Batumi a3hi mcveşi ağa do beğepeş xes thes, xeşa ko mekhaxterethu. khatha didi dulyas mtel em mcveşi beğepe thes do dulyas amaxthimu ti kholayi dulya var thu. Sum, sum şilya, jur şilya ruşvethi var meçaşa soti dulyas var amagaxtimerthu. Ha3hi moxti do haşo ar halis xolo oxori do bere bari açkva khathi ordus gyoçhkhi. İşte aya mteli, ham oras, ham çetini ndğas oxorcak ti babamuşiş oxorişen gemthkhoçuşi, çkva mu phathi, Soxumişa ko mopti. Ek cumadi çkimiş biçhepe, cumadi çkimişi khulanepe thes. Hetepeşa ko mopti do hetepeşis musafiri vorthi do xolo vithoxut 3haneri bere bari oxori mteli kago3homiğeethes do xolo açkva khathi bekyari sokağis, sokağepes govithi. Do musafiretis ama musafiri mundeşa iqven.
En nihayeti şuri alişa kamomixtuşi, hem zamanis, Gyurcistanişi didi Mjevarnazhe thu. Hem Mjevarnazhes ar karthali, arzuhali kagamabuçhari do emus bu3hviki “ma eçidovit 3hana ren ar Sovyetyari 3halonas vore do haya a3hi-şakis oxori mutuksani var miğun do a3hi ma mamçharale bore, romanepe phçharup, bazi şeepe phçharup do hantepeş oçharu şeni ar çheri minon, ar tiş meşemaluş oda minon” ma do kagamabuçhari do ko mopti Tbilisişa. Do hem orapes ma phçharupthi “Koreas Lazi Khulani” coxoni ar romani phçharupti do hiyati hentepes vukhitxişi “Vu si sorthi, aşo khai Turkuli na giçkithu khoçi, a3hişa çkin, si sorthi” ya do “hele ko moxti” ya do Tbilisiş universthetis ma mamgurapale dom3hipxerethes do Turkuli nena voguramthi. Ara edo odati domikadeethes. Ar 3hanas saphri dophi ekonaşi mamgurepe khala. “Mamgurepeş noğaş opşi jithis (?) ar 3hanas saphri doqvi do ekhule oxori ko mekçapt ar 3hanaş khule” ya do dulyas ko geboçhkhi. Ala sum 3hana mekhilerethu do ne oxoriş meçamu do ne … skanithu.
Oxori akonaşi paraten gamiçethu. E na gamiçethu oxorepeti mteli na eçhopumthes entepethes, phartvileti cebis na doluzhithes khaphithalistepe. Do hantepes ekonaşi kyoisti daça do oxorepe uğurthes do noğasti a jur çkva xolo oxori uğurthes do daha (çkva) ti xolo unthes, xolo eçhopu. Ala fukhara madulyape mazaxmethepe, phadvalepes, 3hkharoni phadvalepes skiduthes do şuri nkalumthes. Ala khazetapek do radiopek khatha ndğas ğarğalamthes ki “akonaşi khoçepes phadvalişen gamaviqonit do madulyes odape mepçit” ya ama ma va bzhirumthi, sorthu, tolik ma va mizhirumthu. Oğarğalu şevignephthi (eşevignemthi) ama mutu var thu. İya thu ki jureneç 3hana Sovyetyari 3halonas vorthi do daha (çkva) hele oda mu tkvala en meçamu var thu. Ekhuleti çkva universte ti mephthkhoçi mutu m3udilace na renan, mutu va thkhva3unan koxovo3honi do mephthkhoçi do, çkimi dulyas xolo oçalişu ko …., xolo çhakhuçhi xes kebzdi. Çhakhuçhiti birtum momişletinamthu.
İşte am orapes nanati Turkiyeşen ko moxtu, thuristiş phuçhkhoryaten. Edo nana çkimi ti ekonaşi, studentepeş opşijithis, ekonaşi kebzdi do mendi3hkhedu, odas mendo3hkhedu do ma mi3hu, imgaru do mi3hu “am skidala şeni, am mdgobaroba şeni, am skidala şeni, heko e dukyani, jur thabakhali dukyani, jur daba…, …. Oxori, yeri (dixa), yurdi (dobadona) naşkvi do moxti i?” ya mi3hu. Nana 3hori (annem haklıydı) thu. Ala manti 3hori vorthi. Mu momçhuthu ma, moda minthu mutu. A3hi ma ekho çkva vit khathi çkva emuşen fazla (dido) oxori, bina, khera ko momçan na var minon. Moda (mot) minthu. Ma aşo mod vorthi? Mod epçkindeethi aşo hiç (çkar) mutu na var unon khoçi do amuşenti milletik istifade mod ikipthu? Moro ma mu minthu dunyas? Mu şeni akho şeepe ph3hiruphthi? Ho … ma aya minthu, ma minthu, iri şeiş ozhiru, iri meşekhkhetiş ozhiru do iri meşekhkhetişen 3hori nenape oçharu, çkimiş khule na mulunanpek he mana ph3hiripe hem yanlişluğepe mo ikipthan do hentepe mo n3hirupthan. Hamuş oxo3honapu ma minthu do en çetini ndğalepe çkimis ma daha dido phoromthi. Ma en khalserişi (khanserişi) ndğalepes, em ndğalepes daha (çkva) phoromthi khai skidalaşen. Ala nanak var nagnemthu, nanak amuşen mutu var oxo3honapthu. Emuk paras oromthu. Emuk mtel … dixape gamaçeethu do parape kokhobğeethu do bankhas ko meçu do bankhas para uğuthu ama Turkiyeşen muşi paraten var moxthu do ma hakolen davernusti na mevuncğoni dukyani çkimi gamaçu do e na gamaçu dukyani paraten moxtu do a mutuksani lemşiti var momiğu hekolen, Turkiyeşen. Edo, (sonuçta, nihayetinde) e na doskidu parati mkhitxums ki “mu pha he para” ya şi. Ma vu3hvi ki “he para si izhabunaşi lazimi (dogaçhirasen) maqven, heti bankhis ko meçi do giğurthas hek” ma vu3hvi do muk ar mutuksani va muğeethu do ma xolo akolen okhoubarki (?) do ar-sumoş manatişi muntxanepe kevuçhopi do khai raxathişa gzas ko gebodgini do mendavoşkvi. Muk ako dodginu var unthu, emuk tku ki “ma gyavurepeş dixas oğuru var minon do ma mevulur” ya do va doskidu hak. Ala emus var uçkithu ki muşi skiri gyavurepeşen gyavuri thu. gyavurepes bara ar tangri muntxani kuqonunthes. Ma hiç tangri çkarti mutu miqorun. Edo mteli entepeş tangrişi do mteli dinepeş duşmani vore. Ama entere ma nana çkimis çkva mu vu3humerthi. Ma xolo hemuş khala muçho dindari khoçi steri eşo vorthi. Muk gzas gedgitu do igzalu ama … emu şeni paras na dido oroms do tangriş (ğormothi) khudelis na go3hobun khoçepes na va phorom şeni ma nana çkimis ti va phorum. Nana çkimik na tkuşa gyore “babak dixa, oxori ko gamaçeen do muk oçhkhomeen mteli pholis hekonaşi muşebura, vur patlasun çal oynasun do oxorcalepe khala oçkhomeen”. Do nanas çkar parati varti meçeen ia (him) paraşen. Ala nanak, muşi para ti babas va meçeen do mus bankhis keşinaxeen do heya ko duskideen. Muk na zophonşa gyora eşo miçkin. Edo am nenapeşi jin ma a3hi mevagni. Demek a3hi ma, ma na xe çkimiten na phkhidi oxorişa çhumani ordo ğalacicis bigapeten elakaçeri, sali khuçxeten mevodgita na, ekonaşi gamulun ar miti do ar mcveşi buğeri çhkhidş parça ko momçams do mi3humers ki “e majurani oxorişa idi, daha (çkva) ak mutu va ren” ya do “majurani oxorişa” do markhvande mşinams. Edo emus varti uçkin ki oxori ma na dobdgi, emus temelis kva ma na gejobdvi, ek ma na pskiduthi, mteli antere mephthkhoçi do haşo a sal khuçxoni na govulur ar dilenci na govulur do ar yeis (dixas) var Sibirişen, tee (ta) Batumişen, Leningradişen na govulur, entereşen ambai va aqven, hemuk ma hek dilenci mşinasen.
İşte amuşeni ma arteğiti yağli boya tablo xveneri miğun. Oxori, ağani khideri, mcveşi oxori edo Sibiris na miğuthu oxori mteli antere tablote xveneri do hentere … …. Edo a3hi aşo ar xali, do a3hi ma visimadem; amtere ma mod vikipthi (bunları niçin yapıyordum). Mod ph3hiri akhope. Edo enterek ma a3hi, hentereş on3hiruş khule xoloti a3hi na phi3hirumpe muşeni ren. mtel antepeşen başka ma na miçinopen, çkimi khai na miçinopen Xopurepek, didopek ma deli mşinaman, didopekti guris memiçhvapan, didopekti karça (?) mşinapan, unose. Edo emuşeni işte ma a3hi antere otkvalu emu şeni minon ki a3hi ma na phçhari “Xopurepes” coxoni, çkimi birapape, am nenapeş khule vibira minon. Edo aya muşeni na phçhari am nenas mteli çkimi felosofi am birapaş doloxe ren do.
XOPUREPES
Xopurepe şeni doviri mthkhuri
Ala Xopas zhin xolo çkimi guri
Guri hek gzhin şakis var yulun şuri
Xopurepes vubir xolo Lazuri
Mu pha, muçho pha, mişa medi pha
Şur do guri var gzhirare i Xopa?
Xopas ne dixa miğun ne ğoberi
Ne oxori, ne tiz momatfen çheri
Govulur ma deli, dervişi steri
So gamam3hkhupas botanam hek seri
Not: Bu yazı Helimişi'nin kendi ağzından kasete aldığı yaşam öyküsüdür. Lazca bilmeyenler Kafkasya yazılarının 7. sayısına bakabilir.
|
Bu Yorumu Feed ekle
Yorumlari Göster/Kapat
Yorumlari Göster/Kapat
