|
Sayfa 2 Toplam: 2
2.1.2. {-asere}<—> {-asen}, {-atere}<—> {-aten} Gelecek zaman üçüncü sahis tekil soneki, Pazar (Atina) ilçesinin bati kisminda {-asere} seklini, bu ilçenin dogu kismi ile Hopa (Xoüpa) arasinda {-asen} seklini almaktadir. Örnek: atn./bati: idasere, dogu: idasen gidecek moxtasere moxtasen gelecek s «komasere s «komasen yiyecek çwasere çwasen yikayacak Gelecek zaman birinci ve ikinci sahis çogul soneki, tamamen paralel olarak Pazar (Atina) ilçesinin bati kisminda {-asere} seklini, bu ilçenin dogu kismi ile Hopa (Xoüpa) arasinda {-asen} seklini almaktadir. Örnek: atn./bati idatere dogu: idaten gidecegiz moxtatere moxtaten gelecegiz s «komatere s «komaten yiyecegiz çxwatere çkwaten yikayacagiz 2.1.3. {-anere} <—> {-anene}<—> {-anen} Gelecek zaman üçüncü sahis soneki, Pazar (Atina) ilçesinin bati kisminda {-anere} veya{-anene} seklini, ilçenin dogu kismi ile Arhavi (Arkabi) arasinda {-anen} seklini almaktadir. Hopa (Xoüpa) diyalektlerinde ise üçüncü sahis tekil sonekini çogul yerine de kullanmak çok yaygindir. Örnek: atn/bati: idanere idanene dogu: idanen gidecekler moxtanere moxtanene moxtanen gelecekler s «komanere s «komanene s «komanen yiyecekler çxwanere çxanene çxanen yikayacaklar 2.1.4. {-aye} <—> {-a-minun} x üp. Hopa (Xoüpa) diyalektlerinde iki çesit gelecek zaman soneki vardir. Diger bölgede de kullanilan {-are}’yi karsilayan {aye} tipi soneklerinin yaninda, bilhassa birinci ve ikinci sahis tekil için, {-a.minun} tipi soneklerinin kullanimi çok yaygindir. Bu tip soneklere Hopa (Xo üpa) ilçesi disinda hiç rastlanmamaktadir. örnek: x üp. çay psvaye çay içecegim x üp. çay psva-minun çay içecegim x üp. çay sva-ginuni ? çay içecek misin? x üp. vik’itxaye okuyacagim x üp. vik’itxa-minun okuyacagim x üp. ik’itxa-ginun okuyacaksin 2.1.5. {-dortun} <—> {-doütütun} <—> {ereüt} Türkçe’nin "misli zaman hikayesi"ni karsilayan Lazca hikaye bilesik zamaninin soneki, Pazar (Atina), Ardesen ve Arhavi (Arkabi) diyalektlerinde {-dortun}, Findikli (Vipe) diyalektinde {-doüttun} seklini almaktadir. Hopa (Xoüpa) diyalektinde ise, bunun yerine, ayri kökten gelen {ereüt-} soneki kullanilmaktadir. Örnek: atn. Hinik cari os «komes-dortun. Onlar yemek yemislerdi. ars. Hini cari os «komey-dortun. Onlar yemek yemislerdi. (bkz 2.1.8. ve 2.2.1.) vi. Hentepek gyai oüçkomes-dotüt üt un Onlar yemek yemislerdi. ark. Hentepek gyai oüçk«omes-dortun Onlar yemek yemislerdi. xüp. Entepek gyai oüç«komereütes Onlar yemek yemislerdi. 2.1.6. {-m} <—> {-p} Simdiki zaman soneklerinin biri, diyalekte göre {-m} ya da {-p} seklini almaktadir. {-p} yalniz Hopa (Xoüpa) diyalektlerinde duyulmaktadir. x üp. Ma Lazuri viguap. Ben Lazca ögreniyorum. Si Lazuri iguap. Sen Lazca ögreniyorsun. Emuk Lazuri iguaps. O Lazca ögreniyor. Çkin Lazuri viguapt. Biz Lazca ögreniyoruz. Tkvan Lazuri iguapt. Siz Lazca ögreniyorsunuz. Hentepek Lazuri iguapan. Onlar Lazca ögreniyorlar. Diger bölgelerde {-m} sekli bulunmaktadir. Findikli (Vipe) diyalektinden örnekler: vi. Ma Lazuri dobiguram. Ben Lazca ögreniyorum. Si Lazuri diguram. Sen Lazca ögreniyorsun. Heyak Lazuri digurams. O Lazca ögreniyor. Çku Lazuri dobiguramt. Biz Lazca ögreniyoruz. Tkva Lazuri diguramt. Siz Lazca ögreniyorsunuz. Hentepek Lazuri diguraman. Onlar Lazca ögreniyorlar. 2.1.7. {-ms} <—> {-y}, {-rs} <—> {-y} Simdiki zaman üçüncü sahis tekil sonekleri arasinda Pazar (Atina), Findikli (Vipe), Arhavi (Arkabi) ve Hopa (Xoüpa) diyalektlerinde {-ms} ve {-rs} ile bitenler, Ardesen diyalektinde almasik bir sekil almaktadir. Fiil sonunda bulunan asli [s] konsonu, hemen önündeki baska bir konson ile birlikte kaybolup [y] konsonuna yer vermistir. Örnek: ars. Müçima müçiy atn. Müçima müçims. yagmur yagiyor ognay ognams anliyor ibgay ibga(r)s agliyor imxoy imxo(r)s yiyor 2. 1. 8. {-es}<—>{-ey} Geçmis zaman ve hik‰ye bilesik zamanlari üçüncü sahis çogul soneki, Pazar (Atina) Findikli (Vipe), Arhavi (Arkabi) ve Hopa (Xoüpa) diyalektlerinde {-es} seklini almaktadir. Ardesen diyalektinde ise {-ey} sekli onun yerini almaktadir. Fiil sonunda bulunan asli [s] konsonu, kaybolup [y] konsonuna yer vermistir. ars. me «kwatey atn. me «kvates kestiler me «kwatumütey mek’vatumütes kesiyorlardi me «kwatarütey me «kvatarütes keseceklerdi 2.2. Ad Eklerinin Yerel Degisikligi 2.2.1. {-k} <—> ¯ Pazar (Atina), Findikli (Vi3e), Arhavi (Arhavi) ve Hopa (Xoüpa) ilçelerinde konusulan Lazca diyalektlerinde ad ve zamirlerin "-k durumu" vardir. Fiilin çesidi ve haline göre öznesi, kuralli olarak yalin durumu yerine "k durumu"nu almaktadir. Örnek: atn. Him ulun o gidiyor vi. Heyak ulun o gidiyor ark. Heya ulun o gidiyor x üp Eya ulun o gidiyor Örnek: özne "k durumu" atn. Himuk cari s«komasere. o yemek yiyecek. vi. Heyak gyai üç«komasen. o yemek yiyecek. ark. Hemuk gyai ç«komasen. o yemek yiyecek. x üp. Emuk gyai üç«komasen. o yemek yiyecek. x üp. Emuk gyai ç«koma-sinun. o yemek yiyecek. Ardesen diyalektinde ise ne adlarin ne de zamirlerin "-k durumu" vardir. Diger bölgenin diyalektlerinin "-k durumu" nu, Ardesen diyalektinde ad ve zamirlerin yalin durumu karsilamaktadir. Örnek: ars. Him ulun. O gidiyor. ars. Him cari s «komasen. O yemek yiyecek. Diger diyalektlerinde varolan "-k durumu"nun eksik olmasi, Ardesen diyalektinin çok büyük bir özelligidir. Çünkü bu, Kafkas dillerinin ortak özelligi olan ergatif söz dizimi Lazca diyalektlerin bir kisminda nedense kaybolmus demektir. 2.2. {-s} <—> {-z} <—> ¯ Lazca’nin Pazar (Atina), Findikli (Vipe), Arhavi (Arkabi) ve Hopa (Xoüpa) diyalektlerinde ad ve zamirlerin "-s/z durumu" vardir. "-s/z durumu", fiilin çesidi ve haline göre kuralli olarak ya tümleci ya da öznesi olmaktadir. "-s/z durumu"nun eki Pazar (Atina) diyalektinde daima {-s}, diger bölgelerde genellikle {-z}, bazen {-s}seklini almaktadir. Asagidaki örneklerde, "-s/z durumu" cümlenin öznesini göstermektedir. atn. Himus cari as«komen. O yemek yiyebilir. vi. Heyaz gyai aç«komen. O yemek yiyebilir. ark. Hemuz gyai aüç«komen. O yemek yiyebilir. x üp. Emuz gyai aüç«komen. O yemek yiyebilir. Ardesen diyalektinde bu tip cümlenin öznesi yine yalin durumunu almaktadir. ars. Him cari as «komen. O yemek yiyebilir. Diger diyalektler ile karsilastirildiginda, hem "-k durumu" (b.k.z. 2.2.1.) hem "-s/z durumu"nun eksik olmalari, Ardesen diyalektinin son derece ilginç özelligidir. Çünkü ayni dil ailesine ait olan Gürcüce’de de varolan datif söz dizimi, yine Ardesen Lazcasi’nda nedense kaybolmustur. 3. Vargi Yerine Özetleyelim. Fonembilim ve morfoloji bakimindan, çok net olmasa bile -zaten net olmasi imkansiz- Lazca diyalektleri arasinda agir önem tasayan birkaç dilbilimsel sinir çizebilecek miyiz? Evet. 1) Hopa (Xoüpa) diyalektleri ile kalan bütün bölgenin diyalektleri arasinda. Kriter: 1. /i/ <—> /u/, /i/ <—> /o/ vuayel karsilasmasi (bkz. 1.4.1.) 2. /q/ fonemi (bkz. 1.5.1., 1.2.) 3. {-p} eki (bkz. 2.1.1.) 4. {-a minun} eki (2.4.4.) 5. {-ere üt} eki (2.1.5.) 2) Ardesen diyalektleri ile kalan bütün bölgenin diyalektleri arasinda. Kriter: 1. Konson ikilemesi (b.k.z. 1.2.2.) 2. {-y} eki (bkz. 2.1.7.) 3. {-ey} eki (bkz. 2.1.8.) 4. "-k durumu"nun yokolmasi ve bundan dolayi ergatif sözdiziminin de yokolmasi. (bkz. 2.2.1.) 5. "-s/z durumu"nun yokolmasi ve bundan dolayi datif sözdiziminin de yokolmasi. (bkz. 2.2.2.) 3) Bati bölge (Pazar, Ardesen) ile dogu bölge (Findikli, Arhavi, Hopa) diyalektleri arasi.) Kriter: 1. /gy/, /ky/, / «ky/ fonemleri (bkz. 1.5.2.) 2. Fiil önekleri (bkz. 2.1. parantez içi) 3. (Üsmail Avci Bucaklisi ile Hasan Uzunhasanoglu’nun "Lazuri-Turkuli Nenapuna, Lazca-Türkçe Sözlük"te gösterdikleri gibi, /sk/ <—> /üç«k/, /s«k/<—> /s/, / «k/ <—> /k/ vs. fonem karsilamasi. bati ile dogu bölge diyalektleri arasinda gözlenmektedir. Bu konulara bu metinde girmedik.) Gördügümüz sinirlari haritaya çizelim. Lazca’nin dört diyalekt grubu, daha dogrusu, dört diyalekt bulutsusuna ayrilmistir. Batidan doguya; 1) Pazar (Atina diyalektleri) 2) Ardesen diyalektleri. 3) Findikli (Viüpe) ve Arhavi (Arkabi) diyalektleri 4) Hopa (Xoüpa) diyalektleri. (Bu ayrim, sadece fonembilimsel ve morfolojik özelligine bakarak yapilmistir. Kelime haznesi, vurgu sistemi ve saire kritere bakilmamistir.)
|
Bu Yorumu Feed ekle
Yorumlari Göster/Kapat
Yorumlari Göster/Kapat
