Yulva-zuğauça do Lazonaşi beciti mogapa na-ren çayi do çayişi omralupaleşi k’at’a3’anaz na-nioninen mk’iteri ndğalepe han3’oti kogyoç’k’u.

Skida-mogapa muşişi mteli vanati arm3ika na-renpe çayite na-uğun, hemuten xeşena-muxtasen skida-mogapas imedoba na-ikoms k’oçepes çayi k’ala arte na-ixanç’enenimedobape çayişi kampanyaşi gon3’k’imuten oçunuz kogyoç’k’u. K’at’a 3’anaz kampanya gyoç’k’imuşen ipti hem geç’areri, hemti gamaçamu şeni didi ar oçvimuşi doloxe na-ren omralupalepeşi ham oçvima çkar oras na-unonan steri var ivu, haşo idazna var ivasenti.

Gale na-gamiçinasen k’onari memskvimeri çayi na-var imralinen şeni gale gamaçaminana-var uğun, doloxeni gamaçina, na-uk’ors k’onari na-var ixmarinen şeni doloxeni gamaçama na-ubağun k’onariti dido na-var uğun, galeşen eç’opina serbesti na-ren ar omraleşi omraloba, hemuten skida-mogapa oxenuşe na-içalişams k’oçepes mutu na-naçasen var doma3’onen.

Ülke na-guçumers, ndğaluri siyaset’i na-ikoms, ndğa muşişi moşletinu şeni ham na-itkven muşenipes uz*iramu na-doskidun, oxenuş k’ele çkar mutu na-var ikoms na-gomiçvamanpeşi oxo3’onati var ikturaşkule daha dido çvasen çayişi omralupalek raxat’i do skida-mogapaloni ar skidala. Hamuşi oisanu xvala na-gomiçvamanpeşi duyla na-renti var doma3’onen, omralupalepekti ham k’onus mutepes na-anç’en memskvineri çayişi omralu şeni ar muntxanepe oxenu na-uk’orams şeti inani bikom.

Han3’oti çayişi omralupalepe oğuneni orape steri xoloti omk’itupete geiç’k’u kampanyas. T’aronik arm3ika yano doskidu do na-ubağun k’onari mçxvapanobas na-var yalu şeni igrik’a-tutaşi yerine pukrinoba-tutaşi doloxe geiç’k’u çayişi o3’iluşi ora.

Kimi oras otxo fara na-i3’ilen çayi ham muşeniten han3’o sum fara na-i3’ilasen steri ren. Daha çayi ont’ulepes var i3’ulu şakis na-niçkinu gyeç’areri na-ubağun k’onari na- var ren kiz*iru. Omralupalek ont’ules na-ren çayiz xe var mentxu şakis umedobaten gyoç’k’u sezonis.  Meonas iptineri ndğalepeşen doni na-golidvu kontenjani kogamaxtu galendo. İptineri orapes arm3ika dido na-rt’u donumi çayişi kontenjani taronişi muşeniten çayişe yano na-gyoç’k’u çayişi sezoni var-goin3’k’uşakis enni tudele kogextu.

Hakşen iris na-açkinen jur muşeni gamiğinen. İptineri çayişi sezonis na-gyoç’k’ams doxmeli sektoris çayi yaç’opinas şeni na-uk’ors omrale eçkindinen. Çayk’uris na- golidven kontenjanişi muşeniten dido na-igunz*anen çayişi but’k’ape ik’alumt’aşakis o3’ilu na-uk’ors şeni do hamuşi çkinapas na-ren omralupale, çayi var ik’alaşakis o3’ilu na-uk’ors şeni nikaçendo doxmeli sektoris çayi-muşi muç’o t’azna t’az meçamuşe dit’alen. Majurani muşeni çkimebura; omralupalepe majurani kampanyaşakis ont’ulepeşen gamayonu na-var unonan şeni ren. Kontenjanişi muşeniten m3ika m3ika Çayi a3’ilendo na-gamaçinen omralupalek na-moxtasen kampanya şakis ancaxi çayi açodinasen. Haşopeten çayi o3’iluşi sezonu ogunz*anuten k’oçepe enni ç’ut’a ar geç’areriten ont’ules mek’oreri meşkvimu ren.

Tanoraşi ordo saatis eiselams xes çayişi makasi, k’ap’ulas t’ikina do boxça, mç’imaşe, mjoraşe u3’k’omilu çayiş ont’ulepeşe oxtimuşe kogoç’k’es k’oçepek.

Kimik geç’arerite na-okaçu k’oçepete, kimik malte-mutepeşi do na-içinomanpete bedeli na-u3’umenan artikatişe meşvelapute kogyoç’k’es çayis. Heşo ar gyoç’k’imaki, dido ç’ut’a kontenjanis mot mebiç’opamt’at yado aşvacis çayi o3’ilu do gamaçamu şeni, moşvacinuşi ora var naşkumers. Ndğaşi çodinaş k’ele, çayişi eç’opinaleşi geink’oluşi xolos oraşa na-i3’ilen çayi boxças melik’oren, k’ap’ulaşe na-moik’edinen çayiş ont’ulepeşen gzaz geidginen çayi. Çkva oğonepete çayiş eç’opineleşe mendiğinen. Hek ekisperepek boxçape kogon3’k’apaman. Ekisperepek na-goin3’k’en boxçapeşi çayis o3’k’en, na-ubağun k’onari memskvimeri çayi var renna, tipepe do t’ot’epe o3xunute dipağen, çayi na-eç’opumanpes na-unonan steri divaşi çayişi kontenjani k’onari kogamiçinen. Na-i3’ilen çayi kontenjanişen dido renna malte vanati eksalepes, Kontanjenepe k’onari çayi var uğunanna hemtepeşi k’arnes keliç’aren. Majurani seferiz hemorasti megnaperi durumişi tersi ixenendo kontenjanişi muşeniten karne-mutepeşiz Elaç’areri na-ren k’onari çayi hemtepeşi k’arnes keliç’arendo kogamiçinen. Haşotenti dido ont’alupe iven. Gverdalaşe çayi na-3’ilomanpek kimi oras xut-otxo karnes çayi na-eloç’arapes şeni hemtepe ok’açxe mutepeşi k’arnes na-var elaç’arapanşi, çayişi geç’arerişi niçinaşi, mişi k’arnes nak’o çayi na-meçes oxesap’u şeni didi oint’alapunas kodoskidunan.

Didi doç’k’endinupete na-gamiçinen çayişi enni beciti na-ren mutu, geç’arerepe mundes niçinasen na-var içkinaşi iven, omralupelepek didi ar oçvimus kodoloskidunan. Sofrapez vanati çkva sotis keyifite na-moixlip’inen çayi ham ora şakis muç’o na-moxtu dido k’oçepez var uçkin, oxo3’onapateti var içodinen. Xoloti çayi na- şumanpes megak’aran.

Üreticinin Sesi

Doğukaradeniz ve Lazonanın önemli gelir kaynağı olan çayın ve çay üreticilerin her yıl takrarlanan zor günleri bu yılda başladı. Geçiminin tamamı veya bir kısmı çay bağlı olan, ondan elde edeceği gelire umut bağlayan insanların çay ile birlikte yeşeren umutları çay kampanyanın açılışı ile solmaya başladı. Her yıl çay kampanyası başlamadan evvel hem ücret hemde satma konusunda büyük bir beklenti içinde olan üreticilerin bu beklentileri hiçbir zaman istediği gibi olmadı, böyle giderse olmayacakta.

Dışarı satılabilecek kalitede çay üretilmediğinden dışa satışı olmayan, iç piyasada gerektiği kadar tüketilmediğinden, iç piyasasıda yeterince çok olmayan, dışarıdan alımı serbest olan bir ürünün üretilmesi, onunla geçimini sağlamaya çalışan insanlara bir şey vereceğini sanmıyorum.

Ülkenin yöneten, günlük siyaset yapan, günü kurturmak için bu belirlenen sorunları görmemezlikten gelen, çözüme yönelik hiçbir adım atmayan bu yönetim anlayışı da değişmedikten sonra daha çok bekleyecek çay üreticisi rahat ve gelirli bir yaşamı.

Bunu düzeltmek sadece yöneticilerle ilgili olduğunuda sanmıyorum, üreticilerinde bu konuda kendilerine düşen kaliteli çay üretimi için bir şeyler yapması gerektiğinede inanıyorum.

Bu yılda çay üreticileri önceki dönemler gibi yine sorunla başladı kampanyaya. İklimin biraz geç kalıp havanın yeterli ısıya ulaşamamasından nisan ayı yerinde mayıs ayının ortalarında başladı yaş çay toplama sezonu. Bazen dört kez toplanan çay bu nedenle bu yıl üç kez toplanacak gibi. Daha çay bahçelerden toplanmadan belirlenen ücretin yeterli olmadığı görüldü. Üretici bahçedeki çaya elini sürmeden umutsuzlukla başladı sezona. Ardından ilk günden itibaren konulan kontenjan sorunu ortaya çıktı. İlk önceleri biraz yüksek olan dönüm başına çay satım kontenjanı iklim koşulları nedeni ile çaya geç başlayan köylerde çay sezonu açılmadan en alt seviyeye indi. Buradan çoğunun farkında olduğu iki neden çıkarılabilir. Birincisi çay sezonuna başlayan özel sektör çay alabilmesi için gerekli ürünün sağlanmasıdır. Çaykur a konan kotenjan nedeni ile iyice uzayan çay yaprakları sertleşmeden toplanması gerektiği için bunun farkında olan üretici, çayını sertleşmeden toplayıp satması gerektiğinden zorunlu olarak özel söktere çayını şertlar ne olursa olsun vermeye zorlanmasıdır.

İkincisi ise, bana göre üreticiyi ikinci kampanyaya kadar tarlalardan çıkartmamaktır. Kontenjan nedeni ile azar azar çayını toplayıp satabilen çay üreticisi bir dahaki kampanyaya kadar ancak çayının bitirebilecektir. Böylelikle çay toplama sezonu uzatılıp insanların az paraya tarlalarına bağımlı bırakmaktır.

Sabahın erken saatlerinde kalkıp elinde çay makasları, sırtında sepeti ve bohçası, yağmura, güneşe bakmadan çay tarlalarına gitmeye başlamıştır insanlar. Kimisi yevmiye ile tututuğu insanlarla, kimisi komşuları ve tanıdıklarına bedel denilen karşılıklı yardımlaşma ile başladı çaya. Öyle bir başlayışki, çok düşük kontanjan belasına yakalanmamak için bir an önce çayını toplayıp satmak için dinlenmeğe zaman ayrılmaz. Günün sonuna doğru, alım yerlerinin kapanmasına yakın zamanda toplanan çay bohçalanır, yüklenip sırtlara çay bahçesinde yola çıkar çay. Çeşitli araçlarla çay alım yerlerine götürülür. Orada çay alımından sorumlu insanlar tarafından bohçalar çözülüp açılır. Sorumlu insanlar açılan bohçadaki çayı inceler, yeterli kalitede çay değilse otları ve kökleri seçilip temizlenir, çay satın alan kurumların kalitesine yaklaşan çayın kontenjan kadarı satılır. Toplanan çay kontenjandan fazla ise komşu veya akrabaların kontenjanları eksikse onların çay karnelerine eklenip satılır. Bir dahaki sefer ozamanda aynı durumun tersi tekrarlanıp kontenjan nedeni ile karnelerine eklenenler bu sefer kendi çayını diğer karnelere ekleyip satarlar. Burada ortaya büyük karmaşalar çıkar. Yarıya çay toplayanlar bazen çaylarını dört-beş karneye yazdırdıkları için ve bunu sonraları kendi karnelerine geçiremedikleri zaman çay paraları verildiğinde kimin karnesine ne kadar çay verdiklerini hesaplamak içinde büyük karışıklarla karşılaşırlar.

Büyük emeklerle satılan çayın en önemli olan şey, çay paralarının ne zaman verileceği bilinmemesi, üreticileri bir bekleyiş içine sokar. Soframızda veya herhangi bir yerde keyifle yudumlanan çayın bu aşamaya kadar nasıl geldiğini birçok insan bilemez, anlatılmaklada bitmez. Yinede çay içenlere afiyet olsun.

Haziran.2009 Lazona

Osman Şafak Büyüklü

Yorum (0)

Bu Yorumu Feed ekle

Yorumlari Göster/Kapat

Yorumlari Göster/Kapat

---