Lazonas mcixape steri kfa-xincepeti koren do 3’oxlenorapeşen doni tarixizşi oğune
dimtinenan steri ha3’i xoloti domtineri k’uçxeşi jin amadginan.
Daha oğune na-ptkvi steri kfa-xincepe do Lazonaz na-ren majurani tarixiz xenerepeşi
teknik’uri do tarixuri k’onupeşi maçkine-k’oçi var bore, xvala na-bz*iripe do
na-dobiguripe tkvan k’ala ortimu do kultura-çkuni şeni bazi çkinape tkvande meçamu
na-minon şeni ham k’onupe oxo3’onapuşe biçalişam.
Kfa-xincepe didoten gverdi movala steri ixenesdoren. Geduza steri na-ixenu ç’ut’a kfa-
xincepeti koren. Didi ğalepes mek’ztimu do zdimalena-ixenen kfa-xincepe ğalepeşi
mçirenobaşen do hem orapes na-ixenen xincişi mimarulişen enni didi do enni mağala
xeneri na-ren şeni gverdi mogvala ixenesdoren.
Lazonas do yulva zuğa-uçaşi mteli ğalepes gzalepe artikatis na-nok’orams kfa-
xincepeşi oxenu şeni teknik’uri na-uğun memskvaneri svape goşaonuten na-ixenu
Maz*irenan.
Xincepe, na-ixenasen svape didi moşkvate kfaoni na-ren svape goşionudoren. Ok’odu
şeni k’uçxepe na-ik’odasen svape çkar na-var oxink’anasen şeni kfaoni svapes,
k’uçxepe ğalişen galendo do mağala ar svas, didoten ar gverdi mogvala steri
ixenesdoren.
Dido m3ika xeneri t’as nati, jur k’uçxeti ğalişen gale na-var ren kfa-xincepeti koren.
Hamtepeşen ariti Arkabişi oput’e Cgyazeni do Gidreva artikati na-oxok’orams xinci rt’u.
Ma, ham xinci şeni tvande armuntxanepe oxo3’onapaşe biçalişare.
Ham kfa-xincişi ar k’uçxe kfaoni ar svas k’oderi rt’u do, ğali dido mçire na-ren şeni
majurani k’uçxe ğalişi rubaşi doloxe k’oderi rt’u. Ar xinci ğalişi rubaşen golaxtimuşa
na-var yanç’en şeni meonaz ar ç’ut’a gverdi mogvala xinci daha me3xveri rt’u. Ham oşi
3’anapez na-dudgidut’u xincişi didi mogvale na-ren ar serişi tanoraz gektimeri kiz*iru.
Oşi 3’anapes na-dugitudort’un xincişi ham geiktima çkva muşenepeşen k’oçişi nosi
unt’alams.
Gverdi mogvala steri yazeri kfaşen xeneri na-ren ham kfa-xincepeşi kfakepe artikatis
mebazgale na-vasen steri oyazuten ixenesdoren. Mteli ozdimuşi duyla k’uçxepeşe k’ele
na-ulun şeni, xincişi monk’anoba k’uçxepes yacinen. Hemu şeni enni didi duyla
na-anç’en xincişi k’uçxepe dido k’ap’eti, kfaoni svapeşi jindole ik’odudoren.
Xoloti ham kfa-xincepe şeni bazipek Osmanlipe, bazipek Cenevizepe k’eleşen xeneri
na-ren tkvan nati ma xoloti ham kfa-xincepe ham svapes meonari na-skidunan
k’oçepeşi yani Lazepeş k’ele xeneri na-renşe inani bikom.
Hamuşen çkva ktureri na-ren Arkabişi oput’e Orç’i do P’apilati, Suxuleti şeni xeneri
na-ren çkva k’ele jur kfa-xincikti xoloti tarixis dudgitun do ixmarinen.
Gemzulobate oxo3’onapa na-minon ar k’onu; restarosyoni oxenu şeni xeşen na-
golilapinu ham jur kfa-xinci, uçkinale, ugak’ne mintxanepete mimariluşe u3’k’omilu
doskiduten restorasyoni ixenudoren. Ham oçalişus xincişi oxenus na-ixmarinu k’ai kfaş
yeine gomteşen na-moiğinu oyazu muşi perpu na-ixenen kfape ixmarinuda xincişi
mtimoba ok’ixvudoren. Hak enni becit’i muntxa oxenu-muşi 8.oşi3’anaşen dido ora na
ivu nati Osmanlipe k’ele xeneri ren yado çkinapepeşen k’ele tabela gelok’ides ren.
Kimipeşe k’ele muşebura geiktu! Kimipekti restorasyoni p’it yado mskvanoba muşi
na-goindinu kfa-xincapeşen çkva xe-umentxu xincepeti koren.
Edginapes gamabucoxum! Mu perpu muşenepeten dolayi oşi3’anpeş kfa-xincepe
geiktas, mu-ti restorasyoni p’aten yado mtini mimariluri-muşişen çkva vit. Ham k’onuşi
do mimarilurişi çkinaperi mintxanepe z*irit do mtini k’odala muşişe megnaperi
restorasyoni vit. Ham tarixuri eserepe heşo vanati haşo muşenipeten mot yon3inamt.
Hemtepe, oşi3’anapeşen oğune hak na-skides k’oçepek hem orapeşi teknik’uri do
omk’itupe do k’vaş upiten vezdoren.
Naşkvit! K’oçepe şeni na-ixenu ham tarixuri xincepe k’oçinoba şeni skidas.
Lazonada Taşköprüler
Lazonada kaleler gibi taş-köprülerde vardır ve çok eski zamandan beri tarihe meydan
okurcasına şimdi bile dimdik ayakta dururlar.
Daha öncede söylediğim gibi taş-köprülerin ve Lazonada bulunan diğer tarihi eserlerin
teknik ve tarihi konularında uzman değilim, sadece gördüklerimi ve öğrendiklerimi
sizlerle paylaşmak ve kültürümüze ait bazı bilgileri size aktarmak istediğim için bu
konuları anlatmaya çalışıyorum.
Taş-köprüler çoğunlukla kemer, hilal şeklinde yapılmışlardır. Düz olarak yapılmış küçük
taş köprülerde vardır. Büyük derelerde ulaşımı ve taşımacılığı sağlayan taş-köprüler
derelerin genişliklerinden ve o zamanlarda yapılabilen ve köprü mimarisinde en büyük
ve yüksek yapı olduğundan dolayı kemer şeklinde yapılmışlardır.
Lazonada ve doğu karadenizin bütün derelerinde yolları birbirine bağlayan taş
köprülerin yapılabilmesi için teknik olarak uygun yerler seçilerek yapılmış oldukları
görülmektedir.
Köprünün yapılacağı zeminin büyük çoğunlukla taş kütlelerinin olduğu yerler
seçilmiştir. Yapım olarakta ayaklarının yapılacağı zeminin hiç oynamaması için taş
zeminlerde, ayakları dereyatağının dışında ve yüksek bir yerde ve Çoğunlukla tek
kemer şeklinde yapılmışlardır.
Çok az sayıda da yapılmış olan, iki ayakta dere yatağı dışında olmayan taş köprülerde
vardır. Bunlardan biride Arhavinin kemerköprü köyü ile Dereüstü köyünü birbirine
bağlayan köprü idi. Ben bu köprü için sizlere bir şeyler anlatmağa çalışacağım.
Bu taş köprünün bir ayağı taş zemin üzerinde olup, dere yatağının çok geniş
olmasından dolayı öteki ayak dere yatağının içinde kurulmuştu. Tek köprü dere
yatağının geçişine yetmediği içinde devamında bir küçük kemer köprü daha eklenmişti.
Bu yüzyıllara meydan okuyan köprünün büyük kemeri bir gecenin sabahında yıkılmış
olduğu görüldü. Yüzyıllara meydan okuyan köprünün bu yıkılışı bazı nedenlerden dolayı
insanın aklını karıştırmaktadır.
Kemer şeklinde yontma taştan yapılmış olan bu taş-köprülerin taşları birbiriden destek
alacak şekilde yontularak yapılmaşlardır. Bütün taşıyıcı görev ayaklara doğru
yüklendiğinden, köprünün ağırlığı tamamen ayakların üzerine düşmektedir. Onun için
en büyük görevi olan köprü ayakları çok sağlam, yani taş zeminde üzerinde
yapılmışlardır.
Yine bu taş köprüler için kimileri Osmanlılar kimileri Cenevizliler tarafından yapılmış
olduğunu söyleseler bile ben yinede bu taş-köprülerin bu bölgede devamlı yaşayan
insanlar yani Lazlar tarafından yapılmış olabileceğine inanmaktayım.
Bundan başka değişik olarak Arhavide Ortacalar ve Arılı köyleri için yapılmış yan yana
iki taş köprüde hala tarihe meydan okumakta ve kullanılmaktadır.
Üzülerek anlatmak istediğim bir konu; restorasyon yapmak amacı ile elden geçen bu iki
taş-köprü bilgisiz, ilgisiz kişilerce gerçek mimarisine bağlı kalınmadan restorasyonu
yapılmıştır. Bu çaşılmada köprü yapımında kullanılan gerçek taş yerine çevreden
getirilen işlenmesi kolay olan taşlar kullanılıp köprünün doğallığı bozulmuştur.
Burada en önemlisi köprünün yapımı 8.yüzyıldan fazla olmuş olmasına rağmen
Osmanlılar tarafından yapılmıştır diye yetkililercede tabela asılmasıdır.
Kiminin kendi kendine yıkıldığı! Kimininde restorasyon yaptık diye güzelliğinin
kaybettirildiği taş-köprülerden başka el sürülmemiş köprülerde vardır.
Yetkililere sesleniyorum! Ne basit nedenlerden dolayı asırlık taş-köprülerimiz ne
yıkılsın, ne de yenileme yapacağız diye gerçek mimarisinden ayrı yapılsın. Bu
restorasyon yapılacaksa konunun ve mimarinin uzman kişilerini bulunsun ve gerçek
yapısına uygun olarak yenilensin. Bu asırlık eserleri şu veya bu nedenlerden dolayı yok
edilmesin!
Onlar, asırlar önce burada yaşamış olan insanları o zamanların mimarisi ve zor
şartlardaki emekleri ile yapılmışlardır.
Bırakın! İnsanlar için yapılmış bu tarihi taş-köprüler insanlık için yaşasın.
Mayıs.2009 Lazona
Osman Şafak Büyüklü
|
Bu Yorumu Feed ekle
Yorumlari Göster/Kapat
Yorumlari Göster/Kapat
