Strabon’un konsepsionuna göre Kolheti, sinirlari belli bir dereceye kadar dereceye kadar cografik konumuyla belirlenmis olan bir bütünlüktür. Strabon Kolheti’nin kuzey siniri hakkinda sunlari yazmaktadir:’’ Bir kisi yer tasvirinde Avrupadan baslayip Asyaya dogru devam ederse ilk olarak iki kisma ayrilan kuzeydeki ülkelerden ilkine gelir. Bunlardan ilki Tanais’teki ülkelerdir... batida Tanasi’in nehirleri ve Maiotis ve Bosporos’a kadar ve Kolheti’de biten Karadenizin sahilleri ile çevrelenmektedir... ’’(XI, 1,5).

Bir Kolhi sehri olan Dioskurias hakkinda:’’Dioskurias bir koyda (girinti) yer almakta ve denizin en dogu ucunu olusturdugu için Pontos Euxenios’un (Karadenizin) en uç noktasidir’’(XI,2,16), seklinde yazmaktadir:

Kolheti Pontos Euxenios’ta, bugünkü Karadenizde bulunmaktadir (Geografika XI,1,5; XI,2,14-15; XI,2,17). Ilginç bir nokta, Geographika’ya göre Pontos Euxenios’un bir kisminin ’’Kolhi Denizi’’olarak bilindiginin belirtmesidir (XI,1,6). Strabon bununla belkide denizin Pityus ve Trapezus(Trabzon) arasindaki bölgeyi kastedilmekteydi (bkz.XI, 2,14).

1.1.Kolheti dogudan Iberia tarafindan sinirlaniyor(I, 2,39; VI,4,2; XI,3,4; XI, 14,15). Sarapani sinir kalesi idi (XI, 3,4). Bu bugünkü Sorapani olmasi gerekir. Kolheti ile Iberia arasindaki sinir çizgisi Skande-Çorapan’in yukarisindan geçiyor olmaliydi.

1.2.Kuzey ve güney siniri ile ilgili olarak Geographika’da sunlar yer almaktadir:’’ Heniok’lerden sonra, Kafkas ve Moskhi daglarinin altinda yer alan Kolheti gelmektedir’’(XI,2,1)........ (XI,2,1) cümlesi belki’’Kolheti (bu) iki dagin (Kafkas ve moskhi) arasinda yeralmaktadir’’ seklindede yorumlanabilr.

Geographika’da bir çok kez Kafkaslar Kolhetinin kuzey siniri olarak belirtilmektedir (bkz. XI,2,1; XI, 5,5; XI,5,6). Buna karsin açik olmayan II, 1, 39 deki iddiadir, ki bütün konsep içinde bakildiginda Eratosthenes’den alinmis olma ihtimalini akla getirmektedir: Hazar (Kaspish) daglari Kolheti’nin girisi ile Hazar denizi arasinda bulunmaktadir’’ Hazar dagi (kaspish) XI,8,9’de de bahsedilmektedir. Fakat XI,2,15 te su ifadelere rastlamaktayi z:’’ Eratosthenes, Kafkasyanin yerli halk arasindaki adinin Kaspius oldugunu yaziyor *1.Buradan açikça anlasilacagi gibi Kolheti’nin kuzey siniri (tam kuzey) Kafkaslara kadar uzanmaktaydi. Geographika’ya göre kuzey bati siniri Karadeniz sahili boyunca uzanmaktaydi,XI,2,14: doguya dogru ve güneye bakan tarafta, dedigim gibi, baslangiçta sahil uzaniyor, fakat Bata*2dan sonra giderek bir döns (yay) yapiyor, daha sonra batiya dönüyor ve Pityus ve Dioskurias’ta bitiyor, ki Kolhetide bulunan bu yerler bahsedilen sahilde bulunmaktadir. Dioskuriastan sonra, Kolheti’nin diger sahilleri ve önemli bir yay olusturduktan sonra Trapezus’u sinirlayan sahiller takip ediyor. Daha sonra düz bir sekilde devam ediyor ve Karadenizin kuzeye bakan kesimini olusturuyor. Bununla, Pityus’un Kolheti’nin kuzeyinde, bugünkü Biçvinta(Pizunda)olarak lokalize edilen yerin yakininda bulundugu kabul edilebilir. Kuzey sinirin Pityus’un yakinininda, belkide Bsipi-geçidi veya bunun daha kuzeyinden geçiyor olmasi gerekir*3. Strabon’a göre Kolheti ’’Henioke’lerden sonra’’ geliyor (XI,2,1). Henioke’ler Karadeniz’in kuzeydogu sahilinde Akee’ler (Achäer) ve Zyge’lerden sonraki bölgede yasiyorlar. Buna dayanarak Geografika’nin yazari (Henioke’lerin, çn.) yasadiklari yer olarak Pityus’un kuzeyini, bugünkü Soçi ve Adler civari, lokalize ettigi kabul edilebilir (Inadse 1957). Burada, arkeolojik çalismalardan elde edilen bilgilerden, bu bölgenin M.Ö. 2.binyilin ikinci yarisinda itibaren Kolheti bronz kültürünün kapsadigi alani içinde oldugunu belirtmek gerekiyor.*4

1.3. Kolheti’nin güney sinirini belirlemek biraz daha zor bir sorun olarak görünüyor. Yönlendirme olmasi açisindan asagida Geografikada yer alan iki ibareye yer verilmistir.

1.3.1.Biryerde Moskhi daglari Kolheti’nin güney siniri olarak geçmektedir.

XI,2,1: ’’ Henioke’lerden sonra Kafkas ve Moskhi daglarinin asagisinda yer alan Kolheti gelmektedir.’’

Daha öncede belirtildigi gibi belkide bu, Kolheti’nin Kafkas ve Moskhi daglari arasinda yeraliyor seklinde yorumlanabilir, yani güney sinirlari Moskhi daglari boyunca uzanmaktadir. XII,3,18 de yer alan ’’ Moskhi daglari Kolhetinin asagi kesiminde yeralmaktadir’ ifadeside bunu tastik etmektedir;

I,3,21, yer alan ifade ayni sekilde ’’Moskhi daglari’’nin Kolheti’nin sinirini olusturdugu belirtilmektedir.

Strabon baska bir yerde Moskhi ve Kolhi daglarinin yanyana oldugununu belirttigini eklemek gerekiyor(XI,14,1). Bu aktarim, Kolhetiyi sinirlayan Moskhi daglarinin Tibaran’larin yakininda yeraldigini göstermesi açisindan önemlidir. Fakat budurumda(yani Moskhi daglarinin Kolhetinin hemen yakininda lokalize edilmesi) Moskhi daglarinin Küçük Kafkasyanin bati kesimi veya Acara ve Imeretideki (Karadenize dogru uzanan) daglar olarak lokalize edilemiyecegi anlamina gelir(bkz. Muselisvili 1977, 57f).

Iberia’nin sinirlarinin belirlenmeye çalisildigi bölümdede görülebilecegi gibi, Geographikada bir çok kez adi geçen Moskhi daglari, Firat nehrinin kaynagini olusturan dag Arax (Aras) nehirlerini ayiran dag sirasi olarak lokalize edilmektedir*5.

3.2. Kolheti’nin güney sinirlarini belirlemede, Geographikada birçok kez vurgulanan, Kolheti Trapezus’un hemen yakininda yer almakta oldugunu ve Küçük Ermenistan ve Kappadokia ile komsu olduguna dair aktarimlari göz önünde bulundurmak gerekir.

II,1,3: ’’Amisos (Samsun) dan doguya dogru giderken ilk olarak Kolheti’den geçilir*6.

XII,1,1 de, Kolheti’nin (Ermenistan ile birlikte) Kappadokia’ya kadar uzanmaktadir seklinde yorumlanabilecek bilgiler içermektedir: ’’ Ve Kappadokiada çesitli bölgelerden olusan bir ülkedir ve birçok degisiklikler geçirmistir’’. Bu ülkenin, ayni dili konusan sakinlerinin, güneyde Kilikia Tauros’lari diye adlandirilan daglar, doguda Armenia ve Kolheti ve degisik diller konusan aradaki halklar ve kuzeyde Halys (Kizilirmak)irmagi’nin agzina kadar Eukseinos (Karadeniz) ve batida hem Paphlagonia’li kabileler ve hemde Phrygia’da yerlesmis olan Lykaonia’lilara kadar uzanan Galatia’lilar ve Kilikia Trakheia’da oturan Kilikia’lilar tarafindan çevrilmis olduklari söylenebilir.

Kappadokia (?), ’’Kolheti ve Armenia’ya kadar uzanan’’ ibaresi XII,3,1 dede yer almaktadir: ’’...ayrica diger tarafta yer alan Kolheti ve Küçük Ermenistan’a kadar uzanan kiyilarida ele geçirdi;... Armenia’ya dogru uzanan kisimlari ve Kolheti dolaylarini...’’

I,3,21 de Strabon (Apollodor’a dayanarak): Pontus Kralligi ve onunla komsu olan Kolheti, daha sonra buna Armenia da ekleniyor:’’Bati(daki) Iberia’lilar Pontus ve Kolheti’nin yukari kesimlerine yerlestiler; Apollodoris’e göre bu ülke ile Armenia arasindaki siniri Arax (Aras) olusturmaktadir. Ama dogrusu Kura dir, ve Moskhi daglaridir’’.

Trapezus ve Kolheti’in komsu oldugu özellikle vurgulanmaktadir.

VII,4,3:’’Taurosta, daglari da ayni ismi tasiyan, Tibaran’lar ile Kolhler arasinda bulunan Trapezus sehri yer almaktadir’’.

XII,3,17:’’...Kerasos*7’a ve Hermönassa*8yakininda Trapezus’a ve ondan sonra da Kolheti’ye*9gelininr.’’

XII,3,13 ten Kolheti’nin Trapezus (burada Trapezus genis anlamda, sehrin kendisi ve çevresindeki teretoryum anlasilmali)ile direk sinir olusturmadigi anlasilmaktadir. Ikisi arasinda:’’ayrica Pharnakia Bölgesi ve Kolheti ve Küçük Armenia’ya kadar Trapezusia,...’’Trapezunt’un dogu sinirinin Ophis deresinde-bugünkü Istala dere bulunmasi gerekiyor (Janssens 1966:97-126; Olshausen-Biller 1984: 173; Weimert 1984:85). Fakat XII,3,13’te aktarilan bilgi; Kolheti ve Trapezun’un direkt komsu olduklarini tastik eden aktarim ilginçtir*10. Burada hangi bölgeden bahsedildigi XII,3,18 den anlasilmaktadir:’’Pharnakia ve Trapezus’un yukarisinda Tibaran’lar, Khalde’ler ve San’lar ve eski zamanlarda Makron’lar denen San’lar ve bunlarin yaninda Küçük Armenia bulunur...’’. Asagi yukari ayni sekildeki ifadeler XII,3,28’de de yer almaktadir:’ Pharnakia ve Trapezus bölgelerinin üst tarafinda, ülkeleri Küçük Armenia’ya kadar uzanan Tibaran’lar ve Khaldai (Chaldai.ç.n.) kavmi bulunur’’.

Kolheti’nin güney siniri hakkinda bir çok kez vurgulanarak belirtielen genis yayilim, zamansal olarak hangi durum ile ilintili olabilir?. Strabon öncesi ve Strabon sonrasi yunan kayitlari iyice incelendiginde bile Kolheti devletinin güney sinirlarinin bu derece genis olduguna dair kayitlara rastlanilmamaktadir. Örnegin Pseudo-Skylax M.Ö. 4. yy da (Asien, 81)Apsaros deresini, bugünkü Çoruh, Kolheti’nin güney siniri olarak belirtiyor. Ayrica:’’ Kolhlerden sonra Byzer’ler, Daraonon deresi ve Arion deresi gelmektedir’’(Asien,82).Ve ayrica Trapezunt’dan önceki halk guruplarini siraliyor: Ekekheireis, Beikheiori, Makrokephal’ler ki helen sehri Trapezunt onlarin ülkesinde bulunuyordu (Asien,82-85).

Strabon’dan yaklasik 300 yil öncesine kadar Kolhi ülkesinin güney sinirlarina ait- Çoruh nehrinin batisi-herhangi bir kayit bulunmamaktadir. Ilk olarak Strabon’un Geographika eserinde bu konuda bilgilere rastliyoruz.*11

Fikrimce Geographikada, Kolheti’nin sinirlarinin daha güneye ( yani Trapezus ve civari) uzandigina dair bilgiler –ki bu en azindan M.Ö. 4. yy’dan sonra (Pseudo-Skylax) ortaya çikan diger yazili kayitlarca tastik edilmemekle birlikte- iki sekilde açiklanabilir.

1. Geographikada etnik sinirlar ile politik sinirlar birbirleri ile karismis görününyor. Örnegin Xenophen Kolhi’lerin homojen etnik bir Halk olarak Trapezunt ve Kerasunt (Giresun) civarinda yasadiklarini yazmaktadir (Anabasis IV,8,8; IV,2,1-2; V,3,2). Ama bu zamanda buradaki halk Kolheti kralligina bagli deyillerdi*12. Strabon artik homojen bir halk olarak<span style="mso-spacerun: yes"> </span>Kolhilerden Trapezunt civarinda bahsetmemektedir.*13

2. Veya (ki bu daha mantikli görünüyor) Strabon’uGeographikasi eski yunanlilarin Herodot’ta bahsedilen Büyük Kolheti ile ilgili düsüncelerini yansitiyor. Herodot’un, büyük ihtimalle M.Ö.6. yy’in 20 liyillarina ait politik durumu yansitan*14aktarimlarinda, Kirmizi deniz (güneyde) ve Karadeniz (kuzeyde) arasindaki bölgede sadece dört halkin yasadigi belirtmektedir: Pers’ler, Med’ler, Saspeir’ler ve Kolhi’ler. Kuskusuz burada politik durum, büyük politik birlik, öne çikarilmistir*15.Saspeir’ler Kolhilerin komsusudur ve Araxes nehrinin yukari kesimleri ve denize dokülen yerlerde yerlesiktirler(Melikisvili 1954: 415). Herodot’ta ise (I,104):’’Kolhi ülkesinden fazla uzaktaolmayan, Med’lere kadar olana bölgede sadece bir halk bulunuyor, Saspeir’ler, Herodot’ta, Kolheti kralligini en parlak dönemi söz konusudur. Bu dünemde Urartu kaynaklarinda. M.Ö.8.yy, Kolheti kralligi Kolcha olarak geçmektedir. Strabon’da bir çok kez vurgulanan Kolheti’nin sinirlar(Trapezus’a kadar), Kolheti’nin en parlak dönemindeki durumuna ait spesifik konumunun yansitan bir tekrar oldugu kabul edilebilir. Bu zamanda Kolheti güney dogu Karadeniz sahilinin genis bir alanini kapsiyordu. Urartu kaynaklarinda bu durumu destekleyen deliller bulunmaktadir (Melikisvili 1962).

Dipnotlar:

1.Bazi yorumculara göre Kafkas daglarinda biri Surami geçidi yakinlarinda ’’Kaspi(Hazar) dagi olarak adlanmis olabilir(bkz. Ürnegin Vestnikdrevnej istorii, 1947, Nr.4:215).

2.Claudius Ptoleaeus tarafindanda bahsedilen Bata bugünkü Noworossijsk limani (girintisi) veya Tuepse civari olarak lokalize edilmektedir(yakin bilgi için bkz. Katsarawa-Kwirkwelia 1991:43-44).

3.Kolhetinin kuzey sinirinin daha ileri kesimlere kadar devam edip etmedigine dair elimizde herhangi bir kaynak yoktur. Daha eski bir kaynakta, Pseudo-Skylax: ’’ Gelon’lardan sonra Kolhiler gelmektedir...Dioskuris sehri burada bulunmaktadir...’’ (Asien,81). Ptyus sehrinin burada bahsedilmemesi bu sehrin bu dönemde halen kurulmadigi için olabilir. Gelon’larin Kolhilerin kuzey komsusu olarak geçmesi ilginç bir durumu yansitmaktadir. Zira Herodot’a göre Gelon’ler Skyth’lere komsu bir halkti(IV,102,109). Herodot’un disinda Gelon’lardan Pseudo-Skymnos 863), Dionysios Periegetes (310) ve Aristoteles (Mirab.mundi, 29) tarafindan da bahsedilmektedir. Uzmanlar arasinda Gelon’larin yasadigi yer ve etnik kökenleri üzerinde fikir ayriligi olmakla birlikte çogu arastirmaci tarafindan yerlesim yeri olarak orta Don civari kabul edilmektedir (Dovatur, Kallistov, Sisova 1982: 359). Birde hiçbir mantikli dayanagi olmayan bir teori var. Buna göre Gelon’ler Kolheti kralliginin kurucusu olarak kabul edilmesi gerekti öne sürülmektedir (Kiessling 1912:1015). Rusçaya çeviren kisi ve Pseudo Skylax’in ’’Periplu’’ yoruncusu asagidaki açiklamayi yapmaktadir:’’ Herodot tarafindan Gelon’ler bit yiyenler olarak tanimlanmaktadir. Diger bir ananeye göre (Traditoin, aktarim) Ponponius Mela, Plinius ve Arrian bit yiyenleri Kolheti’de yerlesik gösterirler. Bu durum büyük ihtimalle Pseudo-Skylex’in yanlislikla Gelon’lari Kafkasyada yerlesik göstermesinden kaynaklanmistir’’(Vestnik drevnej istorii 1988, Nr.2:266). Fakat Herodot’ta (IV,109)(ki dogrusu ’’çam kozalagi yiyenler’’ anlamina gelir) Gelon’lar deyil Budin’ler dir. Pseudo-Skylex ile Strabon’un Kuzey dogu Karadenizdeki etnik guruplar hakkindaki bilgiler oldukça farklidir. Pseudo-Skylx’ göre bunlar: Sindoi, Kerketai; Toretai; Ache(e)’ler, Henioch’ler, Korax’ler,Kolike (ülke), Melanchlain’ler, Gelon’lar Kolhi’ler (Asien, 70-80). Strabon’ a göre: Sindike (ülke), Ache(e), Zyg’ler, Henioch’ler, Kerketai, ve Makropogon’ler, Phtheirophag’ler ve ’’ Henioch’lerden sonra Kolhi’ler gelir’’ (XI,2,1,). Muhakkak ki Pseudo-Skylax’in Gelon’lari Kafkasya sahillerine yerlesik göstermesinin nedeni daha yakin bir açiklamayi gerektiriyor (bkz. Kaukçisvili, T. 1967: 29-30). Pseudo-Skylax’in daha kuzeyde yasayan halklari (Melanchlai’ler, Gelon’lar) tanimlarken, bunlari mekanik olarak Kafkasyadaki Karadeniz sahillerinde halklara geçirmesi kusku uyandiricidir-ki bu ’’Periplus’’ için pratik bir öneme haizdir.

4.Bugünkü Biçvanda(Pizunda) ve daha kuzeydeki Gagra sehrinde ve Pilonkova’da bronz çaga ait çok sayida Kolheti baltalari bulunmustur(genis bilgi için bkz. Koridse 1965: 11-12).

5.Geographika, XI,14,4 ‘e göre ChorzeneKolheti’sinirinda bulunmaktadir. Fakat bu Firat nehrinin kaynagini olusturan bölgelere yakin bir yer olarakta lokalize edilebilir.

6.Bu bilgi nuans içerebilir. Buna göre bir su yolu olarakta yorumlanabilir (bkz. II,1,11; XII, 3,17).

7.Kerasunt Sinope’nin bir kolonisidir (Xenophon, Anabasis, V,3,2; bkz. Pseudo –Skzlaxi 911), Trapezunt’tan 60 km uzaklikta, bugünkü yerlesim yeri Pol-Bazar veya Giresun ili (genis bilgi için bkz. Kaçarawa-Kwirkwelia 1991: 127-128). Strabon’da adi geçen Kerasunt(XII,3,17) bugünkü Trabzon ve Akçakale arasindaki liman (girinti) de yer almasi gerekiyor (Olshausen-Biller 1984:141).

8.Hermonassa adina, daha önce Miletli Hekataios tarafindanda bahsediliyor, daha sonraki zamanlarda diger yazarlardada rastlaniyor (Arr., PPE,24; Cl. Ptolem. V,6,4), ve Trapezunt’un bati sahillerinde, Akçabat( daha önce Polathane) lokalize edilmektedir-Olshausen-Biller 1984:135; Bky. Kaçarawa-Kwsrkwelia 1991: 75).

9.Devaminda ’’ Kolheti’nin yukari kesimide bulunan ’’Moskhi daglari’’ seklinde geçiyor (XII,3,18).

10. XII,3,1 de Pompeius’un Armenia ve Kolheti (civarlarini) bölgelerini kendisi ile birlikte savasan hanedenlara paylastirdigini belirtiyor.

11.Claudius Ptolemaeus un asagidaki aktarimlarinin Strabon’un Geographikasinda etkilendigi kabul edilebilir:’’Güneyde Kolheti’yi Pontus Kappadokia sinirlamaktadir ve büyük kismi ise komsusu olan Armenia’’(V,9,3)(bu konu hakkindaki yorum , Lomouri 1955:57): ’’ Ptolemeus tarafindan Kolheti sinirlari hakkindaki bilgiler ne eski Kolheti için dogru nede Yazarin yasadigi dönemdeki duruma ile uyusmaktadir’’.

12.Muhtemelen Xenophen’in Anabasis eserinde bahsedilen Kolhi boyu Urartu kaynanklarindada bahsedilen ve Kolheti Kralligini kuran boydur. Melikisvili’ye göre Kimmer saldirisi Kolhetiyi bölmüstür. Güneydeki boylar merkezi Rioni(Phasisi) te olan ülkeden bölmüstür (Melikisvili 1962). Xenophen’in Anabasis eserinden Kolhilerin yasadigi yerin batida Kerasunt’a kadar uzandigi net olarak anlasilmaktadir. Fakat dogu sinirini belirlemek mümkün deyildir. Her halükarda Anabasis’te burada geçen Kolheti sinirlarinin Trapezunt’un daha dogusunda olduguna dair herhangi bir bilgi içermemektedir (bkz. Mikeladse 1967: 49-50). Ayni zamanda Xenophen Argonotlar efsanesi çerçevesinde geçen yer Phasiste oldugunu ve Aites’in torununun ülkeyi yönettigini belirtmektedir(V,&,36).

13.Geographika’ya göre Trapezunt ve Pharnakia’nin yaninda Tibaran’lar, Khalde’ler ve Sann’lar oturmaktadir(bkz. XII,3,18; XII,3,28-29). Strabon un eserine dayanarak yazan yazarlar Arrian Kolhileri Trapezunt’un yakininda yerlesik göstermektedir, ki bunu Xenophon’a dayandirmaktadir (PPE,11). Anonim’’Periplus’’, 5.yy’dan, su bilgi yer almakta:’’ Dioskurias’tan-Sebastopolis’tenApsaros’ kadar daha önce Kolhi denen bir halk oturuyordu, daha sonra Laz ismini aldilar’’(XLII,7).

14.Herodot’un bazi aktarimlari (IV,37) Med kralliginin tekrar parlayan dönemini, yani M.Ö. 6. yy’in ilk yarisinu yansitan bilgileri içermektedir (bkz.Melikisvili 1954:415). Bilindigi gibi Frawartis’in basarisiz baskaldirisi politik bagimsizligi kaybetmekle ödemis ve daha sonra Akamenik Iran’in Satrapien’i olmustu.

15.Bazan ayni teretoyumda Akamenik Iran’in Satrapien’i olan diger bir çok baska boyun yerlesik oldugunu belirtmektedir (Hdt.,III,97).

Mustafa Kibaroğlu

Yorum (1)

Bu Yorumu Feed ekle

Yorumlari Göster/Kapat

'Misafir' said:

	İİİ MÜKEMMÖLE BANA YARDAI ::))9
	Şikayet et Beğenmedim Beğendim

2006-05-04 22:49:43
Oylama: +0

Yorumlari Göster/Kapat

---