Lazonas dido mcveşi tarixepeşen doni na-mulun kulturaşi k’oderepe, kvaşi
k’oderepeşen çkva, çkar var doskidudoren ptkvatna isa diven. Muperi p’at’i-gondinaki
çkar ok’oxtimak vanati mitik ham oşi-3’anapes amadgineri na-doskidu dido ğirsoni
eserepes doxmeloba var uxenu, na-uk’ors ğirsoba var niçudoren. Ham orapes xvala ar kfa şeni kulturaş eseri yado jin na-yodgin didilepek, oşi-3’anapes mele na-dudgitun, ar m3ika na-ren ham tarixuri do kulturaş k’ele dido becit’i na-ren k’oderepes çkar var i3’k’omiludoren. Hamuş oxo3’ona dido perpu var-ren ptkvat nati na-oxo3’onamanpeti koren.
Montaj-Foto: Mehmet Remzi ÖNCEL
Tarixuri eserepe şeni na-ubağun k’onari çkinapa var miğun nati, hemtepeşe ak’atina
dido moşkva miğun. Hem orapes k’oçepek muperi omk’itupete, muperi ozmonupete
na-vez ham tarixuri eserepes, mipek muperepeşi tude skidesdoren. Ham eserepe na-ren svape gopti do bz*iri şkule ozmonupe-çkimik ma na-var pskidi hem oşi-3’anapeşe moonams, hem orapes goxtimus geboç’k’am.
Ham tarixuri kulturaşi eserepe Lazonas dido moşkva var iz*iren. Na-renpeti mcixape,
kva-xincepe, oxvamepe, karmat’epe, kvaş-furnepe ren. Hamtepeşen ipti Lazonaşi
Mcixape şeni na-bz*ripe, na-dobiguripe tkvani k’ala ortimu minon.
Lazonas mcixape, mteli ok’oxtimate skidala na-ixenen svapeşi xolos sotipes renan.
Ham mcixape ok’oxteri skidala na-ixenen sotipe na-z*iroms, zuğape na-z*irasen,
zuğaşe xolos germapeşi mağala k’un3’ulepes ixenudo, oşi*-3’anapeşen doni ar m3ika na-renpe t’aznati amadginu na-axenu tarixuri kulturoni k’odereperen. Ar tkvinati; tarixuri met’ak’si-gzati na-z*irasen svapeşi doloxe doskidesdoren.
K’odala-muşi na-nomskvun germapeşi k’un3’ulepes xeneri na-ren, mcixapeşi svape
hem dğalepe şeni timuşiş-uguru dido perpu na-ren, iri svape oz*iramuş k’eleşen
mtelite stratejiği svapes ik’odesdoren. Ma, hak dido k’ai na-miçkin Arkabişi mcixa
oxogo3’onapatma minon.
Arkabişi mcixa zuğaşe enni xolos do enni mağala germaşi k’un3’ulişi jindole
ik’odudoren do na-az*irasen svapeşen zuğa, majura germapeşi k’un3’ulepe do
noğaşen perpute iz*iren. Mcixa mtelli yazeri kfaten ixenudoren. Germapeşi
k’un3’ulepes k’oderi na-ren mcixape menç’uşina perpu na-iven k’elepe yazeri kfaten
k’oderi rendo amaxtima şeni ar nek’na uğun. Ham nek’naşen çkva çkar sotişen
mcixaşe amaxtima var ixenen. Doloxendo çxovarepe do k’oçepe na-skidet’esdoren
muntxanpeşi genoskidape ha3’iti xolo kiz*iren. Ham mcixapeşi kfaşi k’oderi k’odapeşi ar m3ika na-ren dolobğeri, na-doskidespeşi jindoleti nca do mt’k’alepete motveri uğun.
Ham mcixape do majurani kfaşi k’oderepe 3’anapeşen doni çkunde Cenevizuripeş k’ele xeneri ren yado itkvinen. Ma hak haya otkvu minon; Cenevizuripe vana Cenovalurepe zuğa-kçeşen, İtaliaşen, k’olonipe gedgimu şeni zuğa-uçaşe na-moxtes mazuğale k’oçepe t’esdoren. Ham svapes nak’o oras dodgitanoren var içkinasnati, hem orapes mcixape na-uğun ham svapes nak’o k’oçi skidun var içkinasnati, hem ndğalepeşi omk’iteri teknolojiten ham kfaşi k’oderepe na-ves itkvinen. Hak na-skidanoren ora na-var uçkinan k’oçepek hem ndğaluri omk’itupete ham k’oderepe muşeni ves ozmononi ar mutu ren. Mimaruli k’oderepe mtinitenti Cenevizur, mimarul k’oderepes konagnapen. Na-nugnams şeni hem k’oderepe hemtepeş k’ele na-ixenuşi oxo3’ona var meçamsti. Cenevizuri mimaruli k’oderepes o3’k’omilute, vanati hemtepeşi oxo3’onaş-tudeşi megnapinute ham k’oderepe na-vesti diven. Ndğa-çkunisti yulva zuğa-uças na-ren haşo k’oderepe ha3’i tarixiz na-var ren cenevizuripeşi ren otkvu, “Kolxepeşi xeneri ren” otkvuşen daha perpu na-ren şeni heşo na-itkvinuti diven. Çunki na-bik’itxittarixişe mem3xveri suparapes murenki Kolxeti k’ala mem3xveri ar ç’arula na-var ren şeni k’oçepek m3ika ktureri oxo3’onape gamiğaman.
Oşi-3’anapes mexondineri ham tarixuri kulturaş k’oderepe miş k’eleşen ixenuşen
daha becit’i na-ren, ham svapes na-skides k’oçepe k’ala oşi-3’anape arte na-iskidinu
do svanuri k’oçepeş k’ele oxmarute tarixi-çkuni do kultura-çkunişe ak’atina na-avu ren.
Hak, oxenu na-uk’ors mutu, ham tarixuri kulturaşi k’oderepe aşvacis ipti-muşişi
mimaruli xenapaşe mek’nimeri doskidute 3’k’omila, 3’k’indala oxenute ham orapeşe
na-moxtu tarixepe k’onari tarixepeşe ozdimu ren.
Ham tarixuri eserepe nam uygarluğişen xeneri na-renşe u3’k’omilu, uygari k’oçepeş
k’eleşen k’oçinoba şeni oskedinoni ren.
Lazi kultura do nenaşi oskedina na-uk’ors steri.
Lazonada Kaleler
Lazonada çok eski tarihlerden beri gelen kültür yapıları, taş yapıların haricinde hiç
kalmamış dersek doğru olur. Ne yazıkki hiçbir kuruluş vede kimse bu yüzyıllardır
ayakta kalabilmiş çok değerli eserlere sahip çıkmamış, gereken değeri vermemiştir.
Zamanımızda sadece bir taş için kültür eseri diye üzerinde duran yetkililerimiz,
yüzyıllara meydan okumuş çok az sayıdaki bu tarihi ve kültür yönü çok önemli yapılara hiç bakmamıştır. Bunu anlamak pek kolay değil desekte anlayanlarda vardır.
Tarihi eserlere ilgili konularda yeterli bilgim olmasada, ilgim çok fazladır.
O yıllarda insanlar ne zorluklarla, ne düşüncelerle yapmış oldukları bu tarihi eserlerde, kimler ne şartlar altında yaşamıştır. Bu eserlerin olduğu yerleri gezip gördüğümde düşüncelerim beni yaşamadığım o çağlara götürür, o zamanları gezmeğe başlarım.
Bu tarihi kültür eserler Lazonada çok fazla bulunmaz. Bulunanlar kaleler, kemer
köprüler, ibadet yerleri, değirmenler ve fırınlardır. Bunlardan ilk olarakLazonadaki
kaleler hakkında gördüklerimi, öğrendiklerimi sizlerle paylaşmak istiyorum.
Lazonada kaleler, bütün toplu yerleşim yerlerine yakın yerlerde vardır. Bu kaleler toplu yerleşim yerini gören, denizi görebilecek denize yakın dağların en yüksek yerlerine yapılmış, yüzyıllardır kısmen olsada ayakta kalmayı başarabilmiş tarihi kültür yapılarıdır. Bir söylentiye görede tarihi ipek yoluda görme alanının içine kalırmış.
Yapı olarak uygun dağların tepelerinde kurulmuş olan kalelerin yerleri o günler için
Savunulması çok kolay olan, etrafı görebilmesi yönünden oldukça stratejik yerlere
kurulmuşlardır. Ben burada çok iyi bildiğim Arhavi kalesini anlatmak istiyorum.
Arhavi kalesi denize en yakın ve en yüksek bir tepenin üzerinde kurulmuş olup
görebileceği alanlar olan deniz, diğer dağların tepeleri ve çarşıdanda kolaylıkla görülür.
Kalenin tamamı yontma taşla yapılmıştır. Tepelerde yapılan kalelerin ulaşılması kolay
olan taraflari yontma taşla yapılmış olup bir giriş kapısı bulunur.
Bu kapılar haricine kaleye girmek imkânsızdır. İçerisinde hayvan ve insanın
barınabileceği yerlerın kalıntıları şimdi bile görülebilir. Bu kalelerin taştan yapılmış
surlarının bir kısmı yıkılmış, kalanların üzerleride ağaç ve bitkilerle kaplanmıştır.
Bu kaleler ve diğer taş yapılar yıllarca bize Cenevizliler tarafından yapılmış olduğu
söylenir. Ben burada şunu söylemek istiyorum Cenevizliler yani Cenovalılar akdenizin
ortasından, İtalyadan, koloniler kurmak için karadenize gelen denizci insanlarmış.
Buralarda ne kadar kalacakları belli olmadığı halde, o zaman kalelerin bulunduğu bu
bölgelerde na kadar yoğunlukta insan yaşadığı bilinmemesina rağman, o günün şartları ve teknolojisi ile bu taş yapıları yaptıkları söylenir. Buralarda kalış süreleri belli
olmayan insanların o günkü şartlarla bu yapıları yapmaları düşündürücü bir şeydir.
Mimari yapılar gerçekten Ceneviz mimari yapısına benzeyebilir. Benzemesi ile o
yapıların onlar tarafından yapıldığı anlamını vermezde. Bu yörede yaşıyan atalarımızın
Ceneviz mimari yapısına bakarak veya onlardan etkilenerek, benzeterek bu yapıları
yapmış olabilirler.
Günümüzde, doğu karadenizdeki bu tür yapılar şimdi tarihte olmayan Cenevizlilere
aittir demek, “Kolkhetilere aittir” demekten daha kolay olduğundan öyle denmişte
olabilir. Çünkü okuduğumuz tarihle ilgili kitaplarda ne varki Kolkheti ile ilgili bir kelime olmaması insanlara biraz değişik anlamlar çıkartıyor.
Asırlara dayanmış bu tarihi kültür yapıların kimin tarafından yapılmasından daha
önemli olanı, bu bölgede yaşayan insanlarla asırlarca birlikte yaşamaları ve bölge
insanları tarafından kullanılıp tarihimize ve kültürümüze mal olmalarıdır.
Burada yapılması gereken şey bu tarihi kültür yapılarının bir an önce gerçek mimari
yapısına bağlı kalmak şartı ile bakımı, tamiri yapılıp bu zamanlara geldiği tarihler kadar tarihlere taşınmalıdır.
Tarihi eserler hangi uygarlık tarafından yapılmış olduğuna bakılmadan, uygar insanlar
tarafından insanlık için yaşatılmalıdır.
Laz kültürü ve dilinin yaşatılması gerektiği gibi.
Mayıs.2009 Lazona
Osman Şafak Büyüklü
|
Bu Yorumu Feed ekle
Yorumlari Göster/Kapat
Yorumlari Göster/Kapat
