Tutak3ala; Lazonaşi do yulva Zuğauçaşi enni mçxvapa do mskva tutapeşi ariren. Omçviruşi do meyvape şeni enni k’ai orapeşiti ari ren. Lazonaşen gale na-ren Lazepeşi dobadona-mutepeşe ham tuta do mariaşina tutas moxtimu şeni duyla –mutepeşi gedgiman do hakonepe k’ala Lazonaşe arte moxtimuşi ora şeni ok’itkvaman. Didi didopek, didi-moşvacina mutepeşi ham tutapes muxvalaminaman.
Tutak3alaşi mtiniti enni mçxvapa tutapeşi ari ren. Edo coxo na-goz*in Tutak3ala haşoşen mulun; dido mç’ima mç’ims do lilvepe, meyvape, mt’k’ape mteli ham muşenişen k3undo hekşen mulun mot doga3’onet’an. Ora muşi moxtaşi hamtepe xoloti k3asen, doğaşi ç’arale haşo ren. Dido mçxvapa na-ren şeni na-elabars t’u3a ixiten na-mulun, k’oçepeşi xuras uçoni mçire t’angepe ikoms, K3ala na-iven şeni ham coxo geidvuma miçkin. Ham uçoni t’angepe xuraşen perpu na-var ni3’k’en şeni, k’oçepeşi xurapes p’at’i z*irama na-ikoms ar muntxa ivet’u. Ham mçire uça t’angepes Turkuliti “sam yeli” itkven.
K’ai mşuns; beroba-çkunis tutak3alaşen dido maşkurinet’es, k3ala mot mamak’net’an yado bakirişi xeneri ma3’k’indi k’itepes vanati bilezuğepe xeş k’oç’epes mobidumert’it do ham bakirepek çkun k3alaşen momişletinanoren yado mepşvent’it. Mtiniti bakirişi ma3’k’indepek k3alaşen momişletinamant’esi heya ha3’iti var miçkin. Heşo, haşo miçkit’an nati ham duyla Lazepeşi didopes kuçkin do beroba-mutepeşis na–ikomt’es ham duyla gaşinenan. Ha3’iti didopek xolo haşo bakirişi bilezuği na-nik’idaman miçkin, bz*irom.
Arti ham mçxvapa orapes, mjoresen ti mot gemaç’vet’an yado ntxomuşi but’k’aşen xeneri but’k’a-kudepe gebitumert’it’. Ham kudepe xanç’e but’k’aşen na-ixenen şeni ti mjoraşen uguramt’u, heyati gomaşinenan.
Ham tuta Lazonas do yulva zuğauças m3xulepe, omurepe do m3’k’opeşi omonç’uşi enni k’ai ora ren. Han3’oti ham meyvape dido edo dido ren. İrik, m3xulişi pekmezi oxenu şeni 3’uk’epe ko geşadgez do tudele daçxuri k’e3’ugzes. Hemuşeniti han3’o pekmezepeti dido moşkva ivasen.
Ont’ulepes, getasulepes şuk’ape koniçanu. Şuk’apes 3’oxleneri steri nostoni do şura var uğun. 3’oxlenoras ar şuk’a ok’itaxaşi na-gont’ut’u şuk’aşi şura ha3’i çkar var momat’en. Haya ma xvala var bzop’on irişi ozmonuti haşo ren. Hemuşi muşeni çayis na ek’ibğen xenua ongvanapunonepe ren. Ham xenua omgvanuponenepe Lazonaşe, yulva zuğa- uçaşe, Turkiyeşe moxtuşen doni çkar lilve k’ai var iven. Hemuşen oğune haşo vart’u. Haşo ongvanupunepei lilvepes ek’ibğinaşi xormononi na-bu3’umert lilvepe do meyvape içanen, hamtepe k’oçişi Skida-k’aoba şeni k’ai var ren. Mteli lilvepe do mayvapes na-ek’ibğinasen enni k’ai omgvanapunonepe muşebura na-ivenpe ren. Hemtepe pucişi lazma do ç’veri dişkaşen na-gamulun mt’ut’a ren. Hamtepe ek’abğeri lilvepe xoloti ar mutus ko nugnams, ar ç’ut’a t’as nati nostoni daven.
Ntxirepekti doloxe-muşi opşu, ar m3ika ora şkule ok’ak’aloni steri ivasen. Hemuşi mtini ora tuta mariaşina ren, oramuşişe ar m3ika ko mez*in. Ha3’i ntixirepunapeşi tude dimç’varu do dipağu. Tuta mariaşinati Lazonaşi enni mskva do na-igorinen orapeşi ari ren. Lazut’epeti k’oçişi gunz*enobas ko nanç’u edo ruk’ape ağani eladvu. Ar m3ika ora şkule nçoloti oç’k’omoni k’onari ivasen.
Tutak3ala k’ala omçviruşi orati komoxtu. Mçxvapape doligzasi iri xolok mçxvapaşen oguru şeni va ncalepeşi tude okoru şeni e3’xedunan, va golapeşe ini t’aronişe ulunan vanati okoru şeni zuğa do ğalepes dolibğenan. Lazonas 3’oxle mteli oput’enepek omçviru şeni bere bari mutepeşe xolos ğalepeşe ulut’es do hek na-rt’u t’obabes imçvirt’es. Ha3’i çkuni hak, Arkabis dido ğalepe do t’obape gza p’aten yado kfaten dolopşes. K’oçepeşi omçvironi var, mçxomepeşi omçvironi soti var dut’ales. Malte noğapeşi ğalepeti hamtepes na-nugnams muntxanepete gondines, gondinanoren. Zuğape! Zuğape ar fara xoloti na-var ixenasen, var goiktinasen steri gza doves do mteli gondines. Ha3’i zuğaşi k’elapes omçviru şeni ar m3ika kfanç’alapuna dut’ales do hek omçvironi soti ocubalu şeni ordoşen irik artikati k’ala iç’işinen. K’ai moşvacinonepe..
Temmuz!
Temmuz ayı; Lazona ve Doğukaradenizin en sıcak ve güzel aylarından biridir. Yüzmek ve meyva için en iyi zamanlardan da biridir. Lazonadan dışarıda yaşayan Lazlar, Doğduklar yerlere bu ay ve ağustos ayında gelmek için işlerini ayarlarlar ve oradakilerle Lazonaya birlikte gelmek için aralarında sözleşirler. Büyük çoğunluğuda, büyük dinlencelerini bu aylara rastlatırlar.
Temmuz ayı gerçektende en sıcak aylardan biridir. İsim olaeak konulan Çürük ay (temmuz) buradan gelir; çok yağmur yağıyorda sebzeler, meyveler, birtkiler bu nedenle çürüyorda oradan geliyor sanmayın. Zamanı gelince onlar yinede çürüyecek, doğanın yazgısı böyledir. Çok sıcak olduğu için, esen sıcak rüzgarla gelip insan vucudunda geniş siyah lekeler yapan samyeli “k3ala” dolayı bu ismin konduğunu saniyorum. Bu siyah lekeler insan vucudundan kolay çıkmadığı için, insan vucudunda kötü görüntüler verir. Bu geniş siyah lekelerin Türkçesinede “ sam yeli” denir.
İyi hatırlıyorum; çocukluğumuzda bu samyelinden çok korkardık. “Yel” bulaşmasın diye bakırdan yapılmış yüzükleri parmaklarımıza yada bilezikleri el bileklerimize takardık vede bu bakırların bizi yelden koruyacağını umardık. Gerçekten bakır yüzükler bizi yelden koruyormuydu onu şimdi bile bilemiyorum. Şöyle, böyle bilsek dahi bu işi Lazların çoğu biliyor ve çocukluklarında yaptıkları bu işi hatırlıyorlardır. Şimdide çokları yine böyle bakır bilezikleri taktıklarını biliyorum, görüyorum.
Birde bu sıcak havalarda, güneşten başımız yanmasın diye kızılağaç yaprağından yapılı yaprak şapkaları örterdik. Bu şapkalar yeşil yapraklardan yapıldığı için başımızı güneşten korurdu, onuda hatırlıyorum.
Bu ay, Lazona ve Doğukaradenizdede armutlar, erikleri ve karayemişin olgunlaşma zamanıdır. Bu yılda bu meyveler çok ama çok var. Herkes, armut pekmezi yapmak içi kazanları koydu ve altına ateşi tutuşturdu. Onun içinde bu yıl pekmezler çok bol olacak. Tarlalarda, bahçelerde salatalıklarda oldu. Salatalıklarda geçmiş zamandaki gibi tadı ve kokusu yoktur. Geçmiş zamanda bir salatalık ortadan kırıldığında yayılan salatalık kokusunu şimdi hiç alamıyorum. Bunu ben yalnız söylemiyorum, herkesin düşünceside böyle. Bunun nedeni çaya dökülen yapay gübrelerdir. Bu yapay gübre Lazonaya, Doğukaradenize, Türkiyeye geldiğinden beri hiçbir sebze iyi olmuyor. Bundan önceri Daha farklıydı. Böyle gübreler sebzelere döküldüğünde hormonlu dediğimiz sebzeler ve meyveler oluşur, onlarda insan sağlığı için iyi değildir. Bütün sebze ve meyvelere dökülecek en iyi gübre kendiliğinden oluşan doğal gübrelerdir. Bunlarda; inek gübresi ve yanmış ağaç külüdür. Onların döküldüğü sebzeler yinede bir şeye benzer, biraz dahi olsa farklı tadı vardır.
Fındıklarda içini doldurdu, az bir zaman sonra ayıklanacak gibi olacaklar. Onun gerçek zamanı ağustos ayıdır, zamanına biraz daha var. Şimdi fındıklıkların altı tımarlandı temizlendi. Ağustos ayıda Lazonanın en güzel ve aranan zamanlarından biridir. Mısırlarda insan boyuna yanaştı vede koçanları yeni oluştu. Az bir zaman sonra mısırda yenecek kadar olacak.
Temmuz ayı ile yüzme zamanıda geldi. Sıcaklar bastırınca herkez sıcaktan korunmak için ya ağaçların altına serinlemek için oturur, ya yaylaların soğuk havalarına giderler, yada serinlemek için deniz ve derelere dolarlar. Lazonada geçmişte bütün köylüler Yüzmek için çoluk, çocuk kendilerine yakın olan derelere giderler ve oralarda olan göllerde yüzerlerdi. Şimdi bizim burada, Arhavide dereleri ve gölleri yol yapacağız diye taşlarla doldurdular. İnsanın yüzmesi için değil, balıklara yüzecek yer bırakmadılar. Komsu ilçelerin derelerinide benzer seylerle kaybettiler, kaybedecekler. Denizler! Denizler bir daha yine yapılamayacak, geri döndürülemiyecek gibi yol yapıp yok ettiler. Şimdi deniz kıyılarında yüzmek için biraz sahil bıraktılar ve orada da yüzecek yer kapmak için herkes erkenden birbiri ile yarışıyor.
İyi tatiller..
Temmuz.2008 Lazona
Osman Şafak Büyüklü
|
Bu Yorumu Feed ekle
Yorumlari Göster/Kapat
Yorumlari Göster/Kapat
