Kulturapeşi doloxe oraşe mek’oruten, oşi3’anak na-moiğu perpupeşen mogapa oxenu şeni ç’ut’a kturapape iven. Ham kturapapeşen var imt’inen do kulturaşi mtinobape, guripe var gondinaşa oxenu uk’ors, yado biozmonum.

Kultura-çkunişi kturapapeşen ariti, iri kulturapes çkva na-iven meşvelapa, ortimuşi oxo3’onapa ren. Ham kturapapes na-pskidut oşi3’anak na-moiğu ağanobapek dido didi ar ebaz*gale na-ivasen var doma3’onen.

Meşvelapa do ortima Lazepeşe 3’oxlenoraşen doni na-mulun kulturaşi menceloni, çkva do mskva ar dagi rt’u. Lazonas na-skidunanpek ndğaluri skidala-mutepeşi doloxe na-ixenen mteli dulyapes do oxor-skidaşi doloxendo vanati gelendo meşvelapu na-uk’ors dulyapes artikatis nuşvelt’es. Hamtepe noderepe do mecepe rt’u. Noderi coxoşen na-oxi3’onasen steri meşvelapu na-ikoms irixolos gonoktima steri meşvelapu oxenute ixenet’u. Mecepe didopeten ugonokte ixenet’u.

Noderepe daha dido ont’ulepes omolu do oxaçku steri monk’a dulyapes ivet’u. Ugonokte na-ixenen mecepe ntxiri, lazut’i o3xunu steri çkva mteli dulyapes ixenet’u. Ha3’i xvala çayişi o3’ilupes m3ika t’as nati noderepe xoloti ixenen.

Oxerepes na-ixenen dulyapes oxorcalepek komolepeşi dulyapes, komolepek oxorcalepeşi dulyapes, berepekti xeşen na-muxtanoren k’onarite didilepe-mutepeşis meşvelapa ikomt’es. Bad do kçinepekti oxor-skidaşi doloxendo vanati galendo çkinapaşi ok’oxtimalete do nanalepek galendo ivanşi orapes oxoris na-ren ç’ut’a berepes o3’k’omilute meşvelapa ikomt’es. Haşote dido moşkva ar meşvelapa şeni dulyaşi ortimu ixenen.

Ha3’i hamtepe dido ixenen var matkvenan. Didoten komolepek na-ikoman doxmeli dulyapeşen gale ndğaluri skidalas monoxtima na-ren oxori do oxorişen galendoni dulyapes dido var içalişaman. Oxorişi doloxeni duyla mteli oxorcalape k’eleşen ixenen. Galendoni dulyape, dido monk’a ren-na dio oras komolepe k’eleşen ixenen. Ont’uleşi dulyape xoloti oxorcalepeşi jin yoz*in.

Lazonas 3’oxlenorapes oxori na-uk’ors ari şeni oxori ik’odet’aşi malte do oput’enepek, malte oput’enepek oxori na-ik’odasense meşvelapu şeni iç’işinet’es do mecepe ixenet’u. Meşvelapa k’ala ortimuş mebaz*galati ixenet’u. Ham meşvelapa oxorepeşi temelişi kfapeşen, ok’odu naonat’aşa, o3xone içodet’aşa nionet’u. Germapeşen nca, ğalepeşen kfa ozdu şeni mecepe ixenet’u. Ham meşvelapa irixolos muk na-unon şeni, guriten ivet’u, ar ç’andaşi t’aroni steri golulut’u.

Lazonas 3’oxlenoras oxori ik’odet’uşi geç’arerişi menceloba dido oğune var doskidut’u. Ho, geç’arerişi menceloba k’ai na-uğunanpek daha dido oxori ak’odet’es hek’onari. Ha3’iti, ham k’onupes meşvelapa var-ren işinen. Xvala geç’arerişi menceloba k’ai na-uğunanpes vanati koperat’ifi na-bu3’umert apartumanepe dido perpu na-var ren şart’epeşi tude oxori ik’oditinen.

Xoloti Lazonas 3’oxlenoras ar ortimapa rt’u. K’oçepek mutepes dido na-uğunan ar muntxa malte-muşi, oput’enuri-muşi k’ala irtet’u. Malte-muşis didon a-uğun ar muntxati mus anç’at’u. Haya muk na-omomç’inu ar uruni artikati k’ala ortimu, ar sotiti çkva svapeşe mek’oralobaşen muşletu tkvala rt’u. Na-mşuns k’onarite 3’oxlenoras mağala oput’epeşen t’ik’inaten lazut’i moiğinet’u, çkun moşkva na-miğut’es mandalina k’ala kturapa ixenet’u.

Xoloti ham ortimuşe, arte oxmaruşe orneği; mcveşi 3’k’arişi karmat’epe-çkuni koma3’irenan. K’ata oput’epes ar jur vanati daha dido karmat’epe aven, irik ora muşi moxtaşi karmat’e axmarinet’u. Ha3’i ham kamat’epeti var ren. Va elektriğite na-içalişams karmat’epe ren vanati mkfaperi mkferi eiç’opinen.

Ho, 3’oxlenoras kultura-çkunis na-ren ham ortima do meşvelapas na-ren dok’luşi muşeniten k’oçepes artikati k’ala na-uğun mek’oroba, megabroba do p’aramitasti kodak’lu, timuşişi mogapape monk’a moxtimus kogyoç’k’u.

Hak otkvimu na-minon; 3’oxlenoraşe goktimu var ren. Kultura-çkunis na-ren meşvelapa, ortimaşi gak’napati handğanorapesti oxenu ren.

Da-cumalepe! moxtit na-en3un ham kultura do nena-çkunis xe elebak’nat do en3uşen mobuşletinat...

Kültürümüzdeki Değişimler–2

Kültürler içinde zamana bağlı olarak, çağın getirdiği kolaylıklardan yararlanmak için küçük değişimler olur. Bu değişimler kaçınılmazdır ve kültürün gerçek anlamını özünü kaybetmeden yapılması gereklidir, diye düşünüyorum.

Kültürümüzdeki değişimlerden biride, her kültürde farklı olabilen yardımlaşma, paylaşım anlayışıdır.  Bu değişimlerde yaşadığımız çağın getirdiği yeniliklerin çok büyük bir etkisi olacağını sanmıyorum.

Yardımlaşma ve paylaşım Lazlarda geçmiş zamanlardan beri gelen kültürünün güçlü, farklı ve güzel bir dilimi idi. Lazonada yaşayanlar günlük yaşamlarının içinde yapılan bütün işlerde aile içinde veya dışında yardım gereken işlerde birbirlerine yardım ederlerdi. Bunlar bedelli yardım ve imecelerdi. Bedelli yardım ( Noderi ) adındande anlaşılacağı gibi yardımda bulunan herkese karşılık olarak yardımda bulunma gibi yapılırdı. İmeceler ise çoğunluklar karşılıksız yapılır.

Bedelli yardım daha çok tarlalarda kazma ve çapalama gibi ağır işlerde yapılırdı. Karşılıksız olarak yapılan imeceler fındık, mısır ayıklamak gibi diğer bütün işlerde yapılırdı. Şimdi sadece çay toplamalarda az da olsa bedelli yardımlaşmalar yinede yapılıyor.

Evlerde yapılan işlerde kadınlar erkeklerin işlerine, erkekler kadınların işlerine, çocuklarda ellerinden geldiği kadar büyüklerine yardım ederlerdi. Yaşlılarda aile içinde veya dışarıya bilgi birikimleri ve annelerin dışarıda olduğu zamanlarda evdeki küçük çocuklara bakarak yardımda bulunurlardı. Yani çok yüksek bir yardımlaşma için iş bölümüde yapılmakta idi.

Şimdi bunlar çok faza yapılıyor diyemeyiz. Çoğunlukla erkekler yaptıkları özel işler dışında artık günlük yaşamda geleneksel olan ev ve çevresi işlerde çok çalışmıyorlar. Ev içi iş tamamen kadınlar tarafından yapılmakta. Dişarıdaki işler, çok ağır olursa bazen erkekler tarafından yapılmakta, tarla, bahçe işleri yine kadınların üzerindedir.

Lazonada geçmiş zamanda ev gereksimi olan biri için ev yapılırken komşu ve semtliler, komşu köylüler evi yapılacak olana yardım için yarışılır, imeceler yapılırdı. Yardımla beraber paylaşım desteğindede bulunurlardı. Bu yardım evlerin temel taşlarından, inşası sürene, çatısı bitene kadar sürerdi. Dağlardan ağaç, derelerden taş taşımak için de imeceler yapılırdı. Bu yardımlaşma herkesin kendi isteği ve gönülden olurdu, bir şölen havası gibi geçerdi.

Lazonada geçmiş zamanlarda ev yapılırken parasal güç pek ön planda olmazdı. Evet, parasal gücü iyi olanlar daha büyük ev yapabilirdi, o kadar.

Şimdi ise bu konuda yardımlaşma yok sayılır. Sadece parasal gücü iyi olanlar yapabilir veya kooperatif dediğimiz apartman daireleri çok zor şartlar altında evler yapılabiliyor.

Yine Lazonada geçmişte bir paylaşım vardı. İnsanlar kendinde çok olan bir şeyi komşusu, köylüsü ile paylaşırdı. Komşusunda çok olandan da kendisine bir şeyler düşerdi. Bu kendi ürettiğini ürünleri aralarında paylaşmak, bir yerde başka yerlere bağımlılıktan kurtulmak demekti. Hatırladığım kadarı ile eskiden yüksek köylerden sepetle mısır getirilir, bizde bolca yetişen mandalina ile değişme yapılırdı.

Yinede bu paylaşıma, ortak kullanıma örmek eski su değirmenlerimizi gösterebiliriz. Her köyün veya semtin bir iki hatta daha fazla değirmeni olur, herkes sıra ile değirmeni kullanabilirdi. Şimdi bu değirmenler bile yok. Ya elektrikli değirmenler ücret karşılığında kullanılır veya öğütülmüs un satın alınır.

Evet, eskiden kültürümüzde olan bu paylaşım ve yardımlaşmadaki azalma nedeni ile insanlar arasındaki bağlılık, dostluk ve iletişim azalmış, bireysel çıkarlar ağır basmıştır.

Burada anlatmak istediğim; geçmiş zamanlara dönmek değildir. Kültürümüzde olan yardımlaşma ve paylaşım anlayışını günümüzdede uygulayabilmektir.

Kerdeşlerim! Gelin yokolmakta olan bu kültür ve dilimize el atalımda yokolmaktan kurtaralım.

Mayıs 2008, Lazona

Osman Şafak Büyüklü

Lazebura.net