Mu Oxenoni-Boret!

Orapeşi doloxe svarulipe gamaxtudort’un. Nenapunape, gramerepe, nenaçkinape, leksişi suparape, meselişi suparape gamişkvimen, tekstepe iç’aren. İnternetişi doloxe gazetape ixenen. Ç’aralepe, leksepe, ndğaluri ambarepe iç’aren. Hemtepe, Lazuri nena do kulturaşi Ar oxonk’anu ren, meşvelapu na-aventi ar mtinoba ren.

Ham oçalişupeşe çkar udodginu meonamuşişi oxenu na-uk’orsti miçkin. Edo Lazuri na-var uçkin Lazepeşe, m3ika na-uçkinpeşe, mesamadu na-unonpeşe dido meşvelapu na-aventi var oxoma3’onen, hati na-var imt’inasen mtinoba ren. Hamtepe daha dido, Lazuri arm3ika na-uçkinanpe şeni na-ixenen muntxanepe ren. Ham isa na-var ren oçalişupe mati bikom, çaralepe-çkimi daha dido, Lazuri na-uçkinanpe şeni p’ç’arum. Dio oras Lazuri m3ika na-uçkinanpe şeniti armuntxanepeti p’ç’arum. Edo Turkulimuşi oç’arute arm3ika t’as nati doguru na-unonpeşe meşvelapu na-aventi miçkin.

Çkuni ozmonupe, oğirape Lazuri nena daha dido k’oçepes oropinu do dogurapinu ren. Hamtepe şeni 3’opxulapes dersi vanati seminerepe k’ala doguruşi oçaluşepeşe geç’ik’imupe şeniti ha3’i dido ordo ren. Na-ubağun k’onari jindole na-var içalişinu, na-ubağun k’onari umo3’opxinu, eğitimis na-ixmarinasen ar nenaşi mk’odulati var miğunan. Ar k’ele Turkuli moşkva na-ixmarinen Lazuri k’ala ar k’eleti malte nenapeti moşkva mem3xveri ar Lazuri k’ala bip’aramitamt. Ham ozmonupe-çkimis diopek ak’ataten, diopek var ak’ataten isa var ren tkvaten. Haya çkimi ozmonu ren, ak’atinu vanati uak’atinu tkvani ozomonupe ren. İpti; Lazuri k’ai na-uçkinpek muç’o diguresdoren, hamuşi jindole ebodgitat. Nena-çkuni ham dğalepeşeşa muç’o izdinu haya gobgorat. Ok’uleti na-moxtasen orapeşe ozdimuşi şeni muperepe oxenu mik’oraman, hamtepeşi jindole oçalişoni boret.

Ham oras Lazuri na-uçkin Lazepeşi irik, nana baba do umçanepek oxorepes Lazuri op’aramituş oraşi doloxe nana nena-mutepeşi nisamadesdoren do meona vesdoren. Lazuri, oraşi doloxe çkvado çkva şeklepete, na-ubağunk’o na-var bip’aranitamtte, na-var mop’aramitamante gondunasen steri ren. Ham kultura do nena gondinuşe guri na-var uğun Lazepe do Lazepeşi megabrepeşi amaxtimobaşi çodinas kuçxes jindole amadginuşe içalişams. Edo ar mtinobati arm3ika Lazepek ham gondinaşe ugak’ne na-doskidunanşi çodinas nenaşi mo3’opxina do gont’inas var manz*inen, goiç’k’endinen.

Nena muç’o nisamadinen, haya otkvimu-çkimi var uk’ors. İrixolok haya çkimi k’onari, çkimden didoti kogiçkinan. Ho, enni k’ai gza oxorepes op’aramituşi meonas iven, haya enni k’ai gza ren do na-var imt’inen ar mtinoba ren. Ham mesamaduşi gzaşi ha3’ineri megnapa muşi pskidut.

Ar, çkva xark’işi nena 3’opxulapes nak’o mebisamatnati haya mo3’opxu şeni didoten hem nenaşi dobadonaşe ilinen, hek ar oras didginen do meoneri hem nena bip’aramitamt do var mop3’opxumti! Ham dğaşi teknolojitent tasnati haşo biçalişamtnati çkunti handğa ham ortami m3ika t’as nati ren şkule haya oxenoni boret, ç’umanişe yano diven. İptineri oxenumuşi na-uk’ors. Lazuri m3ika vanati dido, oxoris ar şurik uçkit’as nati, oxorenepes doguru şeni na-içkinen k’onari tasnati op’aramitute, dogurunişe oçalişu ren. Ham oçalişu k’ala nena do sesis k’oçepe geiginen, enni m3ikate ucişi opşanoba oxenuşi tkvala ren. Dio oras oxorskidapek artikatişe oxtimu moxtimumupes, ok’oxtimalepes, doxmeli dğalepes ar sotipese moxtimupes Lazuri op’aramitute, hek na-ren berepe ham op’aramituşi ortamis menç’una oxenoni boret. Haya enni m3ika gverdi saat’i oraten oxenoni, berepeşe oropinuşi yontemepe oz*iramoni, oxenoni boret.

İnternet’işi doloxe Lazuri oç’arupeşi meona oxenoni boret. Lazuri ç’areri çarelepe bik’itxomt’aşi zori ok’itxoni, mteli boncapeti k’ai telafuzi oxenoni boret. Megabrepeşi doloxe artikati k’ala Lazuri bip’aramitaten, irikti ham op’aramitupeşe na-uçkinan k’onariteti ak’atinoni ren. Enni beciti narenti op’aramitupe ndğaluri op’aramituşi nenaşe meşaşkvinoni boret.

Ndğaluri op’aramitupeçkuni, na-maxenenanoren k’onarite Lazuri oxenoni boret. Ham nena do kultura çkuni ren. Haya na-boskedinatenti çkun boret, na-yon3inatenti. Oxenu-muşi na-uk’oramspe iris miçkinan.

K’aobaten skidit oroponi Da- cumalepe çkimi.


Ne Yapmalıyız!

Çok zamandan beri Laz kültürünü ve dilini seven arkadaşlar, Laz kültürünü ve dilini unutulmamasını sağlamak, sevdirmek, yaymak ve gelecek zamanlara taşımak için ellerinden geleni her şeyi yapıyorlar. Bu insanlığın geleceği için yapılan çok güzel ve önemli bir harekettir. Buradan, bu hareketin içinde olan, yardımcı olan bütün Lazlara ve İnsanlara gönül dolusu teşekkür ederim.

Zaman içinde dergiler çıkmıştı. Sözlükler, gremerler, dilbilgisi, siir kitapları, hikâye kitapları çıkartılıyor, makaleler yazılıyor. İnternet ortamında gazeteler yapılıyor. Yazılar, şiirler, güncel haberler yazılıyor. Bunlar, Laz dili ve kültürünün bir hareketidir, katkıları olduğuda bir gerçektir. Bu çalışmalara hiç durmadan devam edilmesi gerektiğinede inanıyorum. Ama Lazcayı bilmeyen Lazlara, az bilenlerede, öğrenmek isteyenlerede çok yararı olduğunu sanmıyorum, bu da kaçınılmayacak gerçektir. Bunlar daha çok, Lazcayı biraz bilenler için yapılan şeylerdir. Bu doğru olmayan çalışmayı bende yapıyor, yazılarımı daha çok, Lazcayı bilenler için yazıyorum. Bazı zaman Lazcayı az bilenler için de bir şeyler yazıyorum. Ama Türkçesini yazmakla biraz olsada öğrenmek isteyenlere yararı olduğuna inanıyorum.

Bizim düşüncemiz, hedefimiz Lazca dilini daha çok insanlara sevdirip öğretebilmektir. Bunlar için Okullarda ders veya seminerlerle öğretme çalişmalarına başlamak içinde henüz çok erken. Yeteri kadar üzerinde çalışılmamış, yeteri kadar gelişmemiş, eğitimde kullanılabilecek bir dil yapımızda yok. Bir tarafta Türkçesi bol olan bir Lazca ile bir tarafta komşu dillerinde çokça eklendiği bir Lazca ile konuşuyoruz. Bu düşüncelerime kiminiz katılacak, kiminiz katılmayıp doğru değil diyeceksiniz. Bu benim düşüncem, katılmak ya da katılmamakta sizin düşüncenizdir.

Önce; Lazcayı iyi bilenler nasıl öğrenmişlerdir, bunun üstünde duralım. Dilimiz bu günlere kadar nasıl taşınmış bunu araştıralım. Sonrada geleceğe taşıyabilmemiz için neler yapmamız gerek, bunların üzerinde çalışmalıyız.

Şu anda Lazca bilen Lazların hepsi, Ana baba ve büyüklerin evlerde Lazca konuşulması süresince anadillerini öğrenmişler ve devam etmişlerdir. Lazca, zaman içerisinde çeşitli şekillerde, yeterli konuşulmamakla, konuşturulmamakla yok olmak üzeredir. Bu kültürün ve dilin yok olmasına gönlü razı olmayan Lazların ve Laz dostlarının girişimleri sonucu ayakta kalmaya çalışıyor. Ama bir gerçekte bir kısım Lazların bu yok oluşa duyarsız kalmaları sonucu dilin gelişmesi ve yayılması artamıyor, unutuluyor.

Dil nasıl öğrenilir; bunu söylememe gerek yok. Hepiniz bunu benim kadar, benden fazlada biliyorsunuz. Evet, en iyi yol evlerde konuşulması devamında olur, bu en iyi yoldur ve kaçılmayacak bir gerçektir. Bu öğrenme yolunun şimdiki benzerliğini yaşıyoruz.

Bir başka yabancı dili okullarda ne kadar öğrensekte bunu geliştirmek için çoğunlukla o dilin anavatanına gidip orada bir süre kalıp sürekli o dili konuşup geliştirilmiyormuyuz. Bu günün teknolojisinde bile böyle yapılmaya çalışılıyorsak! Bizde, bugün bu ortamımız az da olsa varken bunu yapmalıyız, yarın çok geç olabilir.

Birinci olması gereken; Lazca az ya da çok, evde bir kişi bilse dahi evdekilere öğretmek için bildiği kadar olsada konuşmak, öğretmeye çalışılmaktır. Bu çalışma ile de dile ve sese insanlar alıştırılıp, en az kulak dolgunluğu sağlanması demektir. Bazı zaman aileler arasındaki gidip gelmelerde, toplantılarda, özel günlerde bir araya gelmelerde Lazca konuşulmalı, orada olan çocukları bu konuşma otamına ortak etmeliyiz. Bunu en az yarım saat sure ile yapmalı, çocuklara sevdirecek yöntemler bulmalı, uygulamalıyız. İnternet ortamında Lazca yazışmalalara devam etmeliyiz. Lazca yazılmış yazıları okurken sesli okumalı, bütün harfleri iyi telafüz etmeliyiz. Arkadaşlar arasında Lazca konuşmalı, herkeste bu konuşmalara bildiği kadarı ilede katılmalıdır. En önemli olanıda konuşmaları günlük konuşma dilinede sokmalıyız. Günlük konuşmalarımızı yapabildiğimiz kadar Lazca yapmaya çalışmalıyız.

Bu kültür ve dil bizimdir. Bunu yaşatacak olanda biziz, yok edecek olanda, bunu unutmayalım. Yapılması gerekenleri hepimiz biliyoruz.

İyilikle yaşayın sevgili kardeşlerim.

Pukrinora. 2008 Lazona

Osman Şafak Büyüklü