|
Orz`ope! |
|
|
|
Osman Şafak Büyüklü
|
|
23.04.2008 I 22:40 |
 Orz`ope
Lazi kulturaşi xolos orapes na-rt’u oržo(troni) arm3ikapes kogiçkinan, hemtepe kožirit, hemtepe k’ala doxedit. Arm3ikapesti hemtepe çkar var užiramun var ugnapunti. Na-uçkinanpeşe goşinu şeni, na-var uçkinanpeşe oçinapu p’are 3’oxlenoras oržope k’at’a oxoris, na-moxtasenpesti daxunas yado oxoris na-skidun k’oçepeşen dido na-ivet’u. Doxunu şeni na-ixmarinet’u oržope ha3’i ar m3ika doskido, xolos orapesti mteli eizdasen.
Oržo na-ikoms k’oçepeti ha3’i var doskidu. 3’oxle haya enni mskva na ikomt’upeşi ari nanaşi k’eleni p’ap’uli-çkimi Ali Temeli rt’u. Eçidovit 3’ana oğune gomdinit. P’ap’uli-çkimik hamuşi oxenu, babamuşişen nisamadudoren. Hemuk na-ikomt’u oržope xvala Lazonas var, Turkiyeşi mteli k’elepes moi3’ondinet’u, ikvandinet’u do na-ononpeşe gamiçinet’u do incğonet’u.
Ma ç’ut’a bort’işi P’ap’uli çkimik oržo ikomt’uşi elebuxedut’i do muç’o ikoms k’ai p3adumt’i. K’ai na-p3adumt’i şeni ha3’i hemtepe oxenu dido k’ai mşuns. Na-mşums k’onarite oržoşi oxenu tkvanti gak’nap’aten.
İpti, Oržoşi oxenus hem orape çkar k’arfi var ixmarinet’u dogi3’vat. Oržope ç’uburi, ntxirişi nca do dixaşi msiciten ixenen. Hemuşi oxenu şeni arguni, xerxi, Xve3’i, ncaşi m3’k’uli, ncaşi apxa, burgi, xami steri oxmaronepe ixmarinet’u. İpti germapes oramuşis m3ika şkaşen mondrik’eri ut’ot’e ç’uburişi nca goşionet’u do heya xerxiten moixerxet’u. Ncaşi mçxuocobaşe gore nca gunžeş k’ele jur, sum, otxoşe okiçit’et’u do hemtepe oxoşe iğinet’u. Hemidoşşkule xoloti oramuşis ntxirişi Ut’ot’e nca goşionet’u do heti mçxoobaşe gore içitet’u do hemtepeti oxorişe dizdet’u. Hak enni beciti muntxa oržoşi geşvu şeni na ixmarinen msicişi ožiramu rt’u. Ncaşi do kfalepunaşi msici var ixmarinet’u, oržo şeni na-ixmarinen let’as m3ika tude naren msici goşiğinet’u. Heti mağala germapes ižiret’u, hek let’eşen 3’in3’eri gamizdet’u do oxorişe dizdet’u.
Ç’uburişi ncaşen oržoşi baba ixenet’u, ntxirişi ncaşen p’eronepe ixenet’u do hemtepeti msiciten geişvet’u. Na-ixenasen orzo şeni otxo noçite oržoşi-baba xve3’iten k’ai iyazet’u do mugvala dixenet’u. Jindole do gverdiş k’ele burgiten gamixvet’u. Hek na-goşidvasen ntxirişi p’eronepeti xve3’iten, k’un3’ulepeş k’ele na gamixvu oržoş babaşi ğormas na-int’rasen steri m3ika mç’ipoci, korbaş k’ele m3ika m3xuoci do mugvala diyazet’u. Hemtepe burgiten gamaxveri oržoşi-babas gogoşidvet’u. Hamtepe, noçite do oyazus na-gamulun nop’in3’k’elepe oxorişi doloxe mot goşibğet’as yado oxorişen gale arsontxa ixenet’u. Xoloti hamtepe umjore sontxas, didoten oxorişi doloxe oxominuşe nişkvetu. Hemindos şkule msicişi let’oni t’k’ebi xamiten ixak’aret’u do kogoi3’k’et’u. Ok’açxe msicişi mçxuonobaşe gore jur vanati sumişe dimt’k’e3et’u. K’uçxes eik’oreri mçxu t’k’abişi jin xamiten iyazet’u do titxu ixenet’u. Haşopeten oşfu şeni na-ixaziren titxu msici içiçkanas yado na-iguben 3’k’aris kodolidvet’u, na-unonan periti hek ko niçet’u.
Didoten mçxaporas do stveloras na-ixaziren oržoşi ncalepe, inoras oxorişi doloxe t’u3as elixunet’u do oržos msici geşfus kogeiç’k’et’u. Msici geşfu şeni apxa do m3’k’uli ixmarinet’udo msici gevşeri oržo dixenet’u. Hemuşi mskvanoba şeni oşfu-muşi mçipe ge3’k’omilute ivet’u. İpti oržoşi jindoleni p’eronepeşen msici ar hekole, ar hakole ar svara dixenet’u. Hemindos şkule çkva msici, hemtepeşi arişi tudelen, arişi jindolen na-goşişk’vet’u titxu apxaşi oğuneşen meşişk’vet’u do m3’k’uliten ok’izdet’u. Haşopeten doxunu şeni oržo dixenet’u.
Berepe şeni ç’ut’a, didepe şeni didi oržo ixenet’u. Hemtepeşen çkva xoloti mencirononi oržopeti ixenet’u. Heti didilepe do ç’ut’alepe gore ivet’u. Oržoşi oxenu çkuni kulturaşi ar dagi rt’u, ha3’i na ren oržo do mencirononi oržope, Mcveşi oržope k’onariti na-nuxondunti var doma3’onen. K’oçişi k’aoba şeni didot’i k’ai ivet’u. ,Xoloti ham orapes oržope m3ika t’as nati ixenen. Didoten doxunu şeni vardo dadali şeni ixenen. Edo p’ap’uli-çkimik na-ikomt’u steri mskva var iven. Kultura çkunişi dagepe mot gondunut’as, gondinus golobadvat, Da-cumalepe!
İskemleler!
Şimdiye kadar Laz kültürünün dilimleri için bir şeyler yazmıştım. Bundan sonra yinede bir şeyler yazamağa devam edeceğim.
Laz kültürünün yakın zamanlarında olan iskemleyi bir kısmınız bilirsiniz, onları gördünüz, onlarla oturdunuz. Bir kısmınız onları hiç görmedi, duymadı da. Bilenlere hatırlatmak için, bilmeyenlere tanıtımını yapacağım.
Geçmiş zamanlarda iskemleler, bütün evlerede, gelenlerde oturabilsin diye evde yaşayanlarda daha çok bulundurulurdu. Oturmak için kullanılan iskemleler şimdi az kalmıştır, yakın zamanlarda hepten kalkacak.
İskemle yapan insanlarda şimdi kalmadı. Eskiden onu en güzel yapanlardan biri anne tarafından dedem Ali Temel’di. Otuz sene önce kaybettik. Dedem onun yapılışını babasından öğrenmiş. Onun yaptığı iskemleler yalnız Lazona da değil Türkiye’nin bütün taraflarında beğenilirdi, istenirdi ve istiyenlere satışı yapılıp yollanırdı. Ben küçüklüğümde, dedem iskemle yaparken yanında otururdum ve nasıl yapıldığını iyi izlerdim. İyi izlediğim için şimdi onların yapılışını çok iyi hatırlıyorum. Hatırladığım kadarı ile iskemle yapılışını size de anlatacağım.
Önce iskemlenin yapılışında o zamanlada hiç çivi kullanılmadığını söyleyeyim. İskemleler kestane, fındık ağacı ve yer sarmaşığından yapılır. Onun yapılışı için balta, biçki, yontma bıçağı, ağaç kama, sarmaşık işleme aleti, matkap, bıçak gibi aletler kullanılırdı. Önce dağlarda uygun zamanda biraz belden bükük dalsız kestane ağacı seçilirdi ve bıçkı ile kesilirdi. Ağacın kalınlığına göre ağaç uzun tarafından iki, üç, dörde yarılırdı ve onlar eve taşınırdı. Ondan sonra yinede zamanında fındığın dalsız ağacı seçilirdi ve o da kalınlığına göre yarılırdı ve onlarde eve taşınılırdı. Burada en önemli şey iskemle işlemesi için kullanılan sarmaşığı bulmaktı. Ağaç ve taşlıkdaki sarmaşık kullanılmazdı. İskemle için kullanılanı toprağın biraz altında olan şarmaşıklar seçilirdi. O da yüksek dağlarda görülürdü, topraktan çekilerek çıkarılırdı ve eve taşınırdı.
Kestane ağacından iskemle ayakları yapılırdı, fındık ağacından ayak bağlantıları yapılırdı ve onlarda sarmaşıkla örülürdü. Yapılacak olan iskemle için dört parça iskemle ayağı yontma bıçağı ile iyice yontulurdu ve yuvarlak yapılırdı. Üst ve orta kısmından matkap ile delinirdi. Ona geçirilecek olan fındıktan bağlantı çubuğu yontma bıçağı ile uç tarafları delinen iskemle ağacına sığacak gibi biraz ince, orta tarafları biraz kalınca ve yuvarlak yontulurdu. Onlar matkapla delinmiş iskemle ayaklarına geçirilirdi. Bunlar, ağaç parçaları ve yontmada çıkan talaşların evin içerisini dağılmasın diye dışarıda bir yerde yapılırdı. Yinede bunlar güneşsiz bir yerde, çoğunlukla evin içerisinde kurumaya bırakılırdı. Ondan sonra sarmaşığın topraklı kabuğu bıçakla kazınır ve açılırdı. Sonra kalınlığına göre sarmaşık iki veya üçe ayrılırdı. Ayaküstüne bağlanmış kalın deri üzerinde bıçakla yontulur ve yassıltılırdı.
Böylelikle işlenmek için hazırlanan yassı sarmaşık yumuşasın diye kaynayan suyun içine bırakılır ve istenen renkte orada verilirdi. Çoğunlukla yazın ve sonbaharda hazırlanan iskemle ağaçları, kışın evin içinde sıcakta oturulur ve iskemlenin sarmaşığı örülmeğe başlanırdı. Sarmaşığı örmek için işleme ağacı ve kaması kullanılardı ve sarmaşık örülmüş iskemle yapılırdı. Onun güzelliği için, örülüşü ince bir ustalıkla olurdu. Önce iskemlenin üst bağlantı ağaçlarına sarmaşığın bir o tarafa bir bu tarafa sıralanması yapılırdı. Ondan sonra başka sarmaşık, onların birinin üstünden birinin altından geçirilen yassı örme ağacının önünden sokulurdu ve ağaç kama ile sıkıştırılırdı. Böylelikle oturmak için iskemle yapılırdı.
Çocuklar için küçük, büyükler için büyük iskemle yapılırdı. Bunlardan başka yaslanmalı iskemleler (sandalye) de yapılırdı. Oda küçüklere ve büyüklere göre olurdu. İskemle yapımı bizim kültürümüzün bir dilimi idi, şimdi olan iskemle ve sandalyeler eski iskemleler kadarda dayanıklı olduğunuda sanmıyorum. İnsan sağlığı için çokta iyi olurdu. Yinede bu zamanlarda iskemleler azda olsa yapılmakta. Çoğunlukla oturmak için değilde süs için yapılıyor. Vede dedemin yaptığı gibi güzel olmuyor.
Kültürümüzün dilimleri kaybolmasın, kaybolmasını engelleyelim, Kardeşlerim! Nisan. 2008 Lazona Osman Şafak Büyüklü |
Osman Şafak Büyüklü |
| Yazar Hakkinda: |
| |
|
|
|
Kimler Online
Online olan üye yok!
|
Bu Yorumu Feed ekle
Yorumlari Göster/Kapat
Yorumlari Göster/Kapat
