Dido mcveşi ar kultura, M.O. 4000 3’anaşe na-ren oramuşi na-içkinen, Zuğauçaşi yulva do mazgvişk’ele na-skides K’olxeti uygarluğişi doloxeşen ham ndğa şakis na-moxtes do Lazi coxo ezdimeri na-ren Lazepe. Didi didope Anadoliaşi yulva zuğa-uçaşi k’elapes na-skidun Etniği gurubepeşi ari na-ren Lazepe, xolos orapeşa şakis mutepeşi oçinapa do kultura-mutepeşişen çkar uçkinu skidesdoren. Ham kulturaşi çxink’-ogoru do çinapa xolodido çodina Juroşi3’anas gyoç’k’u do meonati ixenen. Ham oçalişupe xolodido, gondunu-muşişen na-işkurinen nananenaşi oç’aruşi jin eidginudoren. Ham oçalişupeşe oğune dido m3ika k’oçite gyoç’k’udoren, handğalepes na-ren oçalişupe ham dulyas guri na-meçespete moşkvanu-muşi ivudoren. Ham oçalişupe ktureri gzapete do ozmonupete, ar şuri vanati ç’ut’a ok’oxtimapetenti meona muşi-ixenen. Var ubağun-nati xoloti kultura do nena-çkunişe didi monz*inoba na-ikomsti ar mtini ren do meonati oxenoni ren.
Ar kulturaşi, kultura oşinu şeni na-uk’ors enni becit’i mutu, nena ren. Lazi kulturaşiti ham Nananena muşenişe iptineri becit’i do doxmeli 3’k’omilu 1900 3’anapeşi iptineri gverdişi gverdis ivudoren. Ham oraşen oğuneti m3ika t’as nati nenaşi jin oçalişupe vudoren. Na-içkinen iptineri mçire do becit’i oçalişu Soxumis ixenudoren. İskenderi Ç’it’aşi coxoni arik na-vudoren, Lazuri oç’aruşi jin oçalişupete becit’oba mogu do oxonk’anoba gyoç’k’udoren. Ç’it’aşik, Soxumis na-skidun Lazi berepeks 3’op’xulapes na ak’itxanoren ar Alboni do “Ok’it’xuşi Supara” ç’aru, Soxumis xolo latinuri alboniten Lazuri ç’areri ar gazeta gamoşkvudoren. Hek na-ren Lazi 3’op’xulapeşi direktorluğiti vudoren. Na-skidu svas kulturaşi oxonk’anoba didginuşi oraşen şkule Ç’it’aşişi (1) coxo çkar var ignapudoren do ğura-muşişi jin çkvadoçkva tkvalapeti ren. Hemindos şkule, handğanoras na-ixmarinen Lazuri albonişi geç’k’ima na-işinen alboni do gramerişi oçalişuten na-içkinen çxink’-gorumspale Niko Marr coxoni şurişenti itkvinen. Xoloti 1900 3’anapes Xopuri ar Lazi naren do 20 3’ana oğune şakis Turkiyeşi Lazepeş k’ele na-var içkinet'u laksimç’arale do sureti-mğarale Xasani Xelimişi (2) coxo ignapen. Xelimişik na-ç’aru leksepe handğalepes didope k’eleti çinaperi ren. Suretepe-muşi, Na-içkinen iptineri Lazi sureti-mğaraleşi suretepe ren. Xoloti megnaperi orapes Lazepeşi tarixi k’ala mem3xveri iptineri supara na-ren “Lazepeşi Tarixi” coxoni supara Sarp’uli Lazi Muhammet Vanilişi (3) do Ali Tandilova k’elepeten Kortuluri iç’aru do Turkulişe geikturudoren. Ar k’eleşe elan3’oneri t’as-nati Lazi Tarixi do Kultura şeni çkinapape meçamt’u. Ok’açxepes, handğa na-ixmarinen Lazuri albonişi mo3’opxuti vu do albonişi iptineri Gamaşkvima na-ren “Parpali” svaruli xeşen xeşe goxtimuten na-goişinen, na-ç’aru laksepeten na-içinapen arkaburi Faxri Kaxramani (4) do oçalişu-muşi arte na-ves Alamani Wolfgang Fuerstein coxo içkinen. Fransuzi Georges Dumezilik Turkiyeşe moxtu do Lazuri şeni oçalişupe vudoren “Lazi Kontesi” coxoni meselişi supara xelinobaten na-ik’itxinet’u iptineri Lazuri ç’areri Meselişi suparati koren. Xolo ok’açxe Vi3’uri ar Lazi k’ala Lazuri gramerişi oçalişuten R. Anderson coxoni k’oçiti gomaşinenan. Xoloti Arkaburi Lazi, Lazi kultura do nena-muşişe oroperi M.Recai Ozguni (5) coxo Lazi kultura k’ala mem3xveri svarulipe do “Atmaca”” Lazepe” “ Lazi Mamedi” Coxoni suparape k’ala içinen. Ham orapesti Lazi muzikaşi k’oçepeşi coxopeti ignapinodort’un. İpti na-içinapen Lazi Muzikaşi k’oçi Kemençeşi ç’andinale Yaşar Turna (6) ren. Arkaburi na-ren Turnak İptineri Lazuriten xeneri birapaşi pilak’i gamaoşkvu do Lazuri ezgipe Turkiye do sva-mogvales na-oçinapu k’oçi ren. Hemuşi k’ap’ulaşen Lazuri ezgipe mteli Lazepes do Turkepes na-oropinu, handğanoraşi muzik’aşi ç’andinalepe ixmaru do Lazuri birapeten na-ibiru dido na-ioropinu Xopuri Kazim Koyuncişi (7) coxo irixoloten içkinen içinen. Koyuncik na-vu dort’un Muzika ha3’iti xoloti iucinen. Hamtepeşe meonaten xolo xolos oras na-gomdinit nena do kulturaş oroperi Vi3’uri Nurdoğan Demirik (8) na-ç’arudort’un leksepe do meselişi supara “Lazi xalkişi P’aramitepe” k’ala Lazi kulturaşi tarixis içinapasen. Lazi kultura do edebiyatis amaxtimari na-ren ham k’oçepek n3aşa extan. Ho, Lazuri nenaşi gondinu mot ivet’as şeni, Lazuri nena na-oroman şeni, Lazuri Nena şeni na-ves mogapa şeni na-içalişes ha3’i na-var skidunan Lazi vanati çkva xalk’epeşi k’oçepek na-ves ham oçalişupe kultura do nena-çkunişi handğanoraşe moxtimuşi, handğanoras na-renş,i didi meşvelabope vesdoren. Kulturaşi bandara handğalepeşe şa na-zdes Lazepes do çkva xalk’epeşi k’oçepeşi gonoşinas do xolot ardido coxope-muşi na-var miçkin, na-var gomaşinu nena-çkunişi gondunu mot ivet’as yado ğurunt’aşa na-içalişu mteli k’oçepes oşini do oropaten Selami mepçam. Ham bandaraşi ozduşi ora, çkuni ren. Haya, xvala Lazi kultura do nenaşi oçinapu do oskedinu şeni xes na-dobikaçit ar bandara ren. Sva-mogvales na-ren çkar kultura mot gondunut’as, skidas. Mteli Lazepesti mutu umeşvenu ham kulturaşi bandaraşi ozdimu uk’ors. Ham Lazi kultura do nenaşi oskedinu, oçinapu do oropinu ipti çkun Lazepeşi do Ok’açxe mteli k’oçinobaşi duyla ren. Megabrepe, Da-cumalepe irixolos oropaten Selami mekçamt. Laz KültürüÇok eski bir kültür, M.Ö. 4000 yılına kadar olan zamanı bilinen, karadenizin doğusu ve güneydoğusunda yaşamış Kolheti uygarlığının içinden bu güne kadar gelmiş ve zamanla Laz ismini almış olan Lazlar. Büyük çoğunluğunun Anadolunun Doğukaradeniz kıyılarında yaşayan etnik guruplardan biri olan Lazlar, yakın zamanlara kadar kendi kimlik ve kültürlerinin farkında olmadan yaşamışlardır. Bu kültürün araştırılması ve tanınması daha çok son ikiyüzyılda başlamış ve devam etmektedir. Bu çalışmalar daha çok, kaybolmasından korkulan ana dilin yazı dili üzerinde yoğunlaşmıştır. Bu çalışmalara önceleri çok az insan başlamış, günümüzdeki çalışmalar bu işe gönül verenlerle bir hayli artmıştır. Bu çalışmalara değişik çalışma yöntemi ve düşüncelerle kişi veya küçük guruplar halinde devam edilmektedir. Yeterli olmasada yinede kültür ve dilimize büyük katkıları olduğu bir gerçektir ve devam edilmelidir. Bir kültürün, kültür sayılabilmesi için gereken en önemli şey dildir. Laz kültürününde bu anadil sorununa ilk önemli ve özel bakış, 1900 yıllarının ilk çeyreğinde olmuştur. Bu tarihlerden öncede azda olsa dil üzerine çalışmalar yapılmıştır. Bilinen ilk geniş ve önemli çalışma Sohumide yapılmıştır. İskender Chitaşi adlı birinin yaptığı Lazca yazı dili üzerine çalışmalarla önem kazanmış ve hareket başlamıştır. 
Chitaşi (1), Sohumide yaşayan Laz çocuklarının okullarda okuyabileceği bir alfabe ve “okuma kıtabı” yazmış, Sohumide yine Latin harfleri ile Lazca yazılı bir gazete çıkarmıştır. Oradaki Laz okullarının direktörlüğünüde yapmıştır. Yaşadığı yerde Kültürel hareketlerin durdurulduğu dönemden sonra Chitaşi adı hiç duyulmamıştır ve ölümü üzerine çeşitli söylentiler vardır. Ondan sonra, bugünde kullanılan Lazca alfabe başlangıcı sayılan Alfabe ve gramer çalışmaları ile bilinen araştırmacı Niko Marr adlı kişiden bahsedilir. Yine 1900 yıllarında Hopalı bir laz olan ve 20 yıl öncesine kadar Türkiyedeki Lazlar tarafından bilinmiyen Şair ve ressam Hasan Helimişi (2) adı duyulur. Helimişinin yazdığı şiirler bugün çokları tarafından bilinmektedir. Resimleri, bilinen ilk Laz ressamının resimleridir. Yine aynı zamanlarda Lazların tarihi ile ilgili ilk kitap olan “Lazların Tarihi” adlı kitap Sarplı Laz Muhammet Vanilişi (3) ve Ali Tandilova tarafından Gürcüce yazılmış ve Türkçeye çevrilmiştir. Yanlı olsa dahi Laz Tarihi ve kültürü hakkında bilgiler vermiştir. 
Sonralarda, bugün kullanılan Laz alfabesini geliştirilmesini yapıp, alfabenin ilk basımı olan “Parpali” dergisi elden ele dolaşması ile hatırlanan, yazdığı şiirleri ile bilinen Arhavili Fahri Kahraman (4) ve çalışmalarını beraber yaptıkları Alman Wolfgang Fuerstein adları bilinir. Fransız Georges Dumezil in Türkiyeye gelip Lazca üzerine çalışmalar yapıp “Laz Kontes” adlı hikâye kitabı coşku ile okunan ilk Lazca yazılı hikâye kitabıdır. Daha sonra Fındıklılı bir Lazla Lazca gramer çalışması R. Anderson coxoni k’oçiti gomaşinenan. Yine Arhavili Laz, Laz Kültür ve dilinin aşığı M.Recai Özgün (5) ismi Laz kültürü ile ilgili Dergileri ve Atmaca, Lazlar ve Laz Muhammet adlı kitapları ile bilinir. Bu aralarda da Laz müzik adamları isimleride duyulur. İlk tanınan Laz Müzik adamı, Kemençe ustası Yaşar Turna (6) dır. Arhavili olan Turna ilk Lazca söylenmiş şarkıları plak olarak çıkarıp Laz ezgilerini Türkiye ve Dünyaya tanıtan insan oldu. 
Bunun ardından Laz ezgilerini Tüm Lazlara veTürkiyeye sevdiren, günümüz müzik aletleri ile Lazca şarkılar söyleyen ve çok sevilen Hopalı Kazım Koyuncu (7) ismi herkesçe bilinip tanınır. Koyuncunun yapmış olduğu müzik şimdilerde bile dinlenmektedir. Bunların devamınca yine yakın zamanlarda kaybettiğimiz dil ve kültür aşığı Fındıklılı Nurdoğan Demir (8) yazmış olduğu şiirlerle ve hikâye kitabı “Laz Halk Masalları” ile Laz kültür tarihinde bilineceklerdir. Laz kültürü ve edebiyatına geçen bu insanlar göğe ersinler. Evet, Laz dilinin yok olmaması için, Laz dilini sevdikleri için, Laz diline yapmış oldukları katkıları için çalışmış olup şimdi yaşamıyan, Laz veya diğer halktan insanların yapmış olduğu bu çalışmalar Kültür ve dilimizin bu günlere gelmesinde, bugünkü ortamı bulmasında büyük yardımları olmuştur. Kültür bayrağını bugünlere kadar taşımış Lazlara ve diğer halklardan insanların anısına ve daha birçok isimlerini bilemediğim, hatırlayamadığım dilimizin yok olmaması için ölene kadar çalışan tüm insanları saygı ve sevgi ile selamlıyorum. Bu bayrağı taşıma sırası bizdedir. Bu, sadece Laz kültürü ve dilinin tanıtımı ve yaşatımı için elimize aldığımız bir bayraktır. Dünyadaki hiçbir Kültür yok olmasın, yaşasın. Bütün Lazların da çıkar beklemeksizin bu Kültür bayrağını taşıması gerekir. Bu, Laz Kültürü ve dilini yaşatmak, tanıtmak ve sevdirmek önce biz Lazların sonra tüm insanlığın görevidir. Dostlarım, Kardeşlerim Hepinizi sevgi ile selamlarım. Nisan. 2008 Lazona Osman Şafak Büyüklü
|
Bu Yorumu Feed ekle
Yorumlari Göster/Kapat
Yorumlari Göster/Kapat
