Pukrinoraşi Gyoç`k`ima

Na-miçkinşen doni Lazonaşi pukrinora, çkimdeşa ar çkva mskva iven. Germape, zenepe, rak’anepe, ont’ulepe, k’ata mutuk, muk na-ikoms omralu şeni xoloti duyla muşişi tişen gyaç’k’enan. K’oçepek, buzalamanpek, mzgudapek, meyvapek do mteli skidunanpek, artikatişi skidalaşi meona oxenuşa, artikatişeni armuntxanepe omralu şeni mskva oçalişuşi ç’işinas gyoç’k’aman. Hak dio oras pukrinora komoxtu di3'onent’aşi tamoşi na-t’ubun t’aronepek aşvacis koraşi pukuri na-gonç’k’ims mteli mzgudapes jin mtfiri na-yomtfuti miçkinan. Haya k’at’a oras na-iven armututi var ren. Pukrinora gak’nap’amt’aşi didonobaten k’at’a oraneri steri na-naonen oramuşi biozmonare do gak’nap’aten. Pukrinora doğaşi gok’un3xu ren ptkvidort’un. Lazonas ham t’aroni k’oçepeş k’ele enni dido na-içvinen, enni dido na-içalişinen ar t’aronişi becit’oba uğun. Ham t’aroni, Lazonaşi noğapes na-skidunanpe şeni xvala mskva ar t’aroni yado içkinen. Lazonaşi noğapes na-skidunanpeşi didi didonobaşepek oput’epeşe, noğaş-oput’epeşek hemtepe na-çvumers getasulepe, ont’ulepe uğunan. Hemtepekti ndğaş doloxe vana ar oras dodogitu şeni oput’e-mutepeşişe ulunan, na-ixenasen dulyape oxenus gyoç’k’imuten doğaşen mogapaşi dulyaşe kamulunan.

Mteli meyvapeşi k’at’a k’ele, k’at’a 3’anas na-ixenen steri oxaçkute let’aşi ekankuşi, pe3opes daha dido mjoraşi te do perputen 3’k’ari ezdimuşi mogapa ixenen. Ham dulyape ixenent’aşiti oskedinu-muşi şeniti ongvanonepe ek’ibğen. Çayepes ağani mordalu şeni na-ixenen xutişe ar go3xop’uti ixenen do hemtepesti na-uk’ors xeneri ongvanonepe ek’ibğen.

Mteli ont’ule do getasulepes ağani na-dirgasen urunepe şeni let’aşi okankuşi, oçiçkanuşi, tipepeşi ok’onuşi duyla şeni omolu do oxaçkuşi dulyape ixenen. Ham dulyape var ixenaşa, hemuşen oğune go3’oşen na-doskidu mzgudaşi pe3ope do ğeripe ont’ulepeşi çkva sotipes iç’ven, mt’ut’ape hek didoten ore do şuk’aşi dorgala şeni nişkven. 3’oxlenorepes omolanale k’ala na-ixenen ont’ule, getasule omoluşi duyla, ok’açxepes n3xenite do xociten na-izden omolanale ixenet’u. Ha3’iti memskvaneri sotipes traktorepete ixenen. Omoluşi duyla ixenas şkule, omoluten na-gamulun didi lat’şi k’ork’otepe bergepeşi oxaçkuten ipunçxanen. Ham oxaçkuşi duyla ixenent’aşi na-dirginasen mzgudaşi tasi lat’as kogoşibğen, oxaçkuten l’at’as ontaluti komoigen. Hemindos şkule mteli dulya mç’ima do mjoras doskidut’u, na-uk’orsk’o mç’ima do mjora na-i3’ilasenpeşi k’ai na-ivasenşi tkvala ren. Ham dulyape ont’uleşi didinobate oramuşis do perpu var ixenet’u. Ar oxor-skidas na-var axenasen orapesti malte do oput’eni k’oçepeşi meşvelapute dido becit’i na-ren arte oxonk’anu, irixolok artikatişi meşvelapu na-ren, mcveşi monoxtimale, “noderepe” ixenet’u. Noderepe ixenent’aşi birape, nena-geçamupe itkvet’u. İtkvet’u bzop’on, edo ha3’i hamtepe dido var doskidu. Traktorepete ham duyla oxenus geiç’k’uşi kultura-çkunişi becit’i ar dagi na-ren noderepeti var doskidu iven.

Ho, pukrinoraşi amaxtimas Lazonas haşo geiç’k’en, goşo-k’eles doğak mteli peri kturoms idadalen, imskvamen.

Heti ora-muşi moxtaşi arte pskidaten.

İlkbaharın Başlangıcı

Doğu karadenizde ve Lazonada ilkbaharın başlangıcına girdik. Yavaş yavaş ısınan doğa uyanmağa başlıyor. Kış uykusunu bitiren her şey ilkbaharla tekrar uyanmağa, renklenmeye, yaşamı yönlendirmeye devam edecek.

Bildim bileli Lazonanın baharı, bana göre bir başka güzel oluyor. Dağlar, düzlükler, tepeler, tarlalar, her şey, kendine ait şeyleri üretmek için tekrar iş başına koyuluyor. İnsanlar, hayvanlar, böcekler, bitkiler, meyveler ve bütün canlılar, birbirlerinin yaşamını devam ettirmek, birbirleri için bir şeyler üretebilmek için güzel bir çalışma yarışa başlarlar. Bu arada bazı zaman ilkbaharın geldiğini sanılırken yavaşça ısınan havaların birden soğuyarak çiçek açan bütün bitkilerin üzerine karın yağdığını da biliyoruz. Bu her zaman olabilecek bir şeyde değildir.

İlkbaharı anlatırken çoğunlukla her zamanki gibi devam eden normal sürecini düşünerek anlatacağım. İlkbahar, doğanın uyanışıdır demiştim. Lazonada bu mevsim insanlar tarafından en çok beklenen, en çok çalışılan bir mevsim özelliği vardır. Bu mevsim, Lazonada şehirde yaşayanlar için sadece güzel bir mevsim olarak bilinir. Lazonanın kentlerinde yaşayanların büyük çoğunluğunun köylerinde, mahallerinde onları bekleyen bahçeleri, tarlaları vardır. Onlarda gün içinde veya bir süre kalmak için semtlerine giderler, yapılacak işleri yapmaya başlayarak doğadan yararlanma işine girerler.. Bu mevsim, Lazonanın köylerinde ve mahallelerinde yaşayanlar için çok başkadır. Burada anlatmak istediğim daha çok şehir dışındaki bir yaşamdır. İnsanlar bir sonraki yıl için, az bir zaman önce bitirmiş oldukları kışı yeniden karşılayabilmek için çalışmaya başlamalıdırlar. Tarlalarda çalışarak yaşamları için destek olacak ürün ve gelirlerini sağlarlar. İ

lkbaharın başlangıcında Öncelikle bitkilerin kendi gövdelerine topraktaki suyu alma zamanının başlangıcı olduğu için budama, aşı yapılması için en uygun zamandır. Bu zamanda tomurcuklar ve çiçekler daha açılmamış olduğu için bitki ve ağaçların üzerinde yapılabilecek bütün işler yapılabilir. Bütün meyve ağaçlarıda istenilen şekilde büyümemiş, kardan dolayı kırılan ve eğrilen dalların düzeltilmesi, ağacın yeni dallarına istenile değişikliğin verimesi yapılır. Yani budama işleri yapılır.

Yine bitkilerde ve fidanlarda istenilen aşı işleri yapılır. İstenilen yabani fidan veya meyve ağacınanın genç dallarının uygun yerine yaprak, kabuk veya yarma aşısı ile istenilen meyve aşısı yapılır. Böylelikle istenilen meyvanın üretilmesi sağlanır. Bütün meyvelerin etrafı, her yıl yapıldığı gibi çapalanıp toprağın havalandırılması, köklerin daha çok güneş ışığı ve kolayca su alması sağlanır. Bu işler yapılırkende beslenebilmesi içinde gereken besleyiciler dökülür. Çayların gençleştirilmesi için yapılan beşte, bir budamalarıda yapılır ve onlarada gereken yapay tavlandırıcılarda dökülür.

Bütün tarla ve bahçelerin yeni ekilecek ürün için toprağın havalandırılıp, yumuşatılması otlardan temizlenmesi işi için belleme ve çapalama işleri yapılır. Bu işler yapılmadan önce geçen yıldan kalan bitki kökleri ve mısır sapları tarlaların bazı yerlerinde yakılır, küllerin olduğu yerlere genelde kabak, salatalık ocakları için ayrılır. Geçmiş zamanlarda bel ile yapılan tarla, bahçe belleme işleri daha sonra atlarla ve öküzlerle çekilen sabanla yapılırdı. Şimdi ise uygun olan yerlerde traktörler ile yapılyor. Belleme işlemi yapıldıktan sonra belleme sonucu oluşan büyük toprak topakları çapalarla çapalanıp ufaltılır. Bu çapalama işi yapılırken ekilecek olan bitkinin tohumlarıda toprağa serpilir, çapa yapılarak toprağa karışması sağlanır. Ondan sonra bütün iş yağmur ve güneşe kalmış olurdu, gereken yağmur ve güneş, hasadın iyi olması demekti.

Bu işler tarlanın büyüküğüne göre zamanda ve kolay yapılamazdı. Bir ailenin yapamayacağı durumlarda komşu ve semt insanlarının yardımı ile çok önemli olan birlikte hareketi, harkesin birbirine yardım etmesi olan, geleneksel imeceler ( noderi ) yapılırdı. İmeceler yapılıken şarkılar, atmalar söylenirdi. Söylenirdi diyorum çünkü şimdi bunlar pek kalmadı. Traktörle bu işleri yapılmaya başlanınca kültürümüzün çok önemli dilimi olan imecelerde kalmadı sayılır.

Evet, ilkbaharın girişine Lazonada böyle başlanır, ortalarına doğru doğa tamamen renk değiştirip süslenir, güzelleşir. Onu da zamanı gelince hep beraber yaşarız.

19.03.2008 Lazona

Osman Şafak Büyüklü