|
Lazi Kulturaşi-Dagi, Oxorepe! |
|
|
|
Osman Şafak Büyüklü
|
|
05.02.2008 I 15:59 |
 Foto: Otanusi
Ma ha3’i, ç’ut’a bort’işi na-pskidi, artikatis na-nugnams, nanaş k’ele do babaş k’ele p’ap’ulepe çkimişi xolos oraşi Lazi oxrepeşi oçinapu p’are. Oxorepe; k’ap’et’i ar sotis kvaşi xeneri k’odapeşi jin ik’odet’u. Tudele k’ele dido oras odişkale, dido oras oxoris dido na-var ixmaren muntxanepe meşadgu şeni ixmarinet’u. Hek kyupepeşi doloxe na-ren oç’k’omalepe ini do m3k’upi na-ivet’u şeni oşinaxu ivet’u. Kvaşi k’odapeşi jin na-ik’oden oxorepeşi galendo k’ele ç’uburişi nca do ğalis k’oroberi t’abala kvaten şferi rt’u. Otelepe ç’ut’a rt’u do gelendon mot amilet’as yado demiri gondgeri rt’u. Seri do dido inepeşen oşinaxu şeni pi3’arişi xeneri jur msvaoni motfalepe avet’u. Hemtepe seri otelepes moitfet’u do ndğaleri te amaxtas yado gonin3’k’et’u. Oxorepeşi amaxtimonis didi do mçxu pi’a3arişen xeneri nek’nape gyobut’u, hemtepeti seri doloxeşen k’olak’idi te goliğet’u. Oxorepes, amaxtimonişi majurani k’ele, jimok’as çeçme (oz*gumale-obonale) mek’oderi rt’u. Oxorepeşi er k’eles kvaşi k’odas elak’oderi okotumalepe ivet’u do hek kotumepe iskedinet’u. Oxorişen m3ika mendra pucepeşi oskedinu şeni do hemtepeşi oç’k’omale oşinaxu şeni bagenepe ixenet’u.
Oxorepeşen ipti ogyaraleşe amilet’u. Didoten ogyarales dixunet’u, ogyaraleşi tudelen k’ele leta ivet’u. Ogyaraleşi ar k’ele k’eremuli do k’erape ivet’u, k’eremulişi tude na-e3’ugzun daçxurişi t’u3a mt’ut’as, grestapete dixvet’u do lazut’işi mç’k’udi iç’vet’u. Ogyarales doxunu şeni orz*ope, gyari do angepe oşinaxu şeni ntaro, ntaropes angi geladgu şeni o3’udepe ivet’u. Mkferi do heya haya oşinaxu şeni xarope ivet’u. Ogyareleşi ar k’elas didopeten P’apuli do nandidişi, hemuşen çkva berepeşi oda ivet’u. Xoloti ogyaraleşen xayatişe idaşakis ar gzaşen çeçmeşe ilinet’u. Ark’eleti nana do babaşi odaşe. Xayati didi do mskva ivet’u, galeni armintxape moxtat’uşi hek dixunet’u, hemuşi ar k’eleti na-moxtespeşi na-inciranoren oda ivet’u.
Oxorişi doloxe ogyaraleşi tudeşen çkva mteli mçxu pi3arişi xeneri rt’u. Tude, o3xone, k’odape didoten ç’uburişi ncaşi do nez*işi ncaşen xeneri pı3arepeten ixenet’u. Metanu şeniti; 3’vint’i vanati ezdoni, gezdoni lamba ixmarinet’u.
Ma hak otkvu na-minon; na-gondunun kultura-çkunişi, muşletina muşi na-ixenasenpe muşletina şeni xeşen na-momixtanoren k’at’a mutu oxenuşe oçalişu ren. Haya irik arte maxenenan. Lazepeşi kultura Lazepeşi ren, çkva mitişi var ren!
Laz Kültürünün Dilimi, Evler!
Kültürümüz ait şimdi olan, özel ve önemli şeyleri bütün Lazlara tanıtmak ve hatırlatmak gerekir. Bunu için, şimdiye kadar bazı Laz kardeşler iyi çalışmalar yapmışlardır. Bende şimdiye kadar kültürümüz dilimlerinden bazı şeyleri yazmıştım. Şimdide Lazların yakın zaman kültürlerinden biri olan Lazların yakın zaman evleri için bir şeyler yazacağım. Bilindiği gibi Laz evleri şimdi yapılmıyor, yeni teknoloji ile devam edilen bugünün evleri ve apartmanları yapılıyor, bundan kaçmak kolayda değildir. Şimdi var olan Laz evlerinden en eski olanı üçyüz yaşında kadardır, vede bu evlerde kimse yaşamaz, bakımsızlıktan yıkılacak gibidirler. Azda olsa oturulacak gibi olanlarıda vardır. Onlarda yüz ya da ençok ikiyüz yaşındadırlar.
İyi yapılmış Laz evleri en az yüzyıl dayanır, bu şimdi olan evlerden anlaşılır. Onlarda iyi bir yaşam için gereken her şey vardı, öncelikle bütün iç taraflar tahtadan yapılma idi ve onun için evlerin içinde nem az olurdu.
Şimdi ben burada, Lazonada yeni yapılan betondan evler içinde bildiğim kadarı ile bir şeyler söylemek istiyorum! Bu yeni evlerden en eski olanı elli yaşından büyük olmadığını biliyoruz. Gördüğüm ve izlediğim kadarı ile onların çoğunu apartman yapmak için yıkıyorlar. Yıkarlarken bu sağlam bildiğimiz beton, un gibi dağılıyor, onu çoğumuz görmüşüzdür. O kadar teknik bilgim olmasada, Dendiğine göre betondan yapılan bir ev yüz yıldan sonra yavaş yavaş yumuşar ve özelliği kaybolur diye. O zaman ne kalıyor, niçin kültürümüz olan evleri bıraktıkta betondan yapılma evleri yapıyoruz. Dayanıklıkları birbirine o kadar benziyorsa, yapımı için kullanılan para o kadar çok değilse, yakın zaman Laz evlerini niçin yapmıyoruz.
Ben şimdi, küçükken yaşadığım, birbirine benzeyen, anne tarafı ve baba tarafı dedelerimin yakın zaman Laz evlerinin tanıtımını yapacağım; Evler sert bir zemin üzerinde taştan yapılan duvarların üzerine kurulurdu. Alt taraf çoğu zaman odunluk, çoğu zamanda evlerde kullanılmayan şeyleri koymak için kullanılırdı. Orada, küplerin içinde olan yiyeceklerin soğuk ve karanlık ortamda saklanması sağlanırdı. Taş duvarların üstünde kurulan evlerin dış tarafı kestane ağacı ve derelerden toplanan yası taşla işlenirdi.
Pencereler küçüktü ve dışarıdan girilmesin diye demirler konulurdu. Gecelerde ve çok soğuktan korunmak için tahtadan yapılma iki kanatlı kapaklar olurdu. Onlar geceleyin kapatılırdı ve gündüzleyin ışık girsin diye açılırdı. Evlerin girişnde büyük ve kalın tahtadan yapılma kapılar bulunurdu, onlar geceleyin içeriden sürgü ile kapatılırdı. Evlerin girişinin karşı tarafından, evin arkasından tuvalet ve banyo kısmı eklenirdi. Evlerin bir tarafında, taş duvarların yanına eklenen kümesler olurdu ve orada tavuk beslenirdi.
Evlerden az uzakta ineklerin beslenmesi için ve onların yiyacaklerinin saklanması için ahırlar yapılırdı. Evlerde önce mutfağa girilirdi. Çoğunlukla mutfakta oturuludu, mutfağın zemini sert toprak olurdu.
Mutfağın bir tarafında demir askısı ve ocak olurdu, demir askısının altında yanan ocaktaki ateşin sıcak külünün içine taş tepsiler gömülürdü ve mısır ekmeği pişirilirdi. Mutfakta oturmak için iskemleler, yemek ve kapları saklamak için dolaplar, dalaplarda kapları koymak için raflar olurdu. Un vaya yiyecekleri saklamak için de kilerler olurdu. Mutfağın bir tarafında dede ve ninelerin, ondan başka çocuklarında yatak odaları olurdu. Yine mutfaktan salona girilmeden, koridorla bir taraftan tuvalete, bir tarafından da ana-baba odasına gidilirdi. Salon büyük ve güzel olurdu, dışarıdan birileri geldiğinde orada oturulurdu, onun bir tarafındada gelenlerin yatacağı oda olurdu.
Evlerin içi, mutfak zemininden başka, tamamı kalın tahtadan yapılmış olurdu. Zemin, tavan, duvarlar çoğunlukla kestane ağacı ve ceviz ağacında yapılma tahtalardan yapılırdı. Aydınlanmak içinde mum ışığı yada asma gaz lambalar kullanılırdı.
Benim burada anlatmak istediğim; kaybolmakta olan kültürümüzün, kurtarılabilecek olanları kurtarmak için elimizden gelen her şeyi yapmaya çalışmaktır. Bunu, ancak hep birlikte yapabiliriz. Lazların kültürü Lazlarındır, başka kimsenin değil!
Osman Şafak Büyüklü
Lazona, 2008
osmanbu2003@hotmail.com
|
Osman Şafak Büyüklü |
| Yazar Hakkinda: |
| |
|
|
|
Kimler Online
1 Üye Online
|
Bu Yorumu Feed ekle
Yorumlari Göster/Kapat
Yorumlari Göster/Kapat
