Lazebura | Nenaskani - Lazlarin Internetteki Sesi, Lazca ve Lazlar

Lazuri Ncaraona

Beroba-çkimişi Osterupe!

Osman Şafak Büyüklü

25.01.2008 I 19:49

Beroba-çkimişi Osterupe! Ho, beroba –çkimis na-isterinet’u osterupe do handğaneri berepek na-isternan osterupe artikatişen dido çkva ren. Hak, ha3’i iris beroba-çkimişi osterupeşe goiktando do hem osterupe isteran var bzop’on. Ham osterupeşi didope içkinen vanati didilepeşen kogiknapunan. Ma na-minon ham osterupe na-var ugnapunpes, na-var uçkinpes otkvu vanati Lazepes goşinu ren. Beroba-çkimişi osterupe ha3’ineri steri teknoloji do oşi-3’anak na-moiğu muntxanepeşen umeşvelu na-ixenen, oxenumuşi perpu, didopeşi 3’oxlenora-muşi dido mcveşi orapeşen monoxtima, ha3’i umçane 3’anarepeşenti jindolenepeşi berobaşi orapes na-istertes osterupe ren. Hem osterupe bistert’itşi na-botk’omert’it xelinaşi onçxirupe xoloti ucepes min3’k’iyalams.
Serepes, ç’umaniş na-bisteraten osterupe şeni ok’otkveri boret-na xelineri bincirt’it. Ç’umanişe ivaşi malte berepe do megabrepe k’ala ok’obulurt’it, dropeşen, hem ndğaşi t’aronişen muperi ivasenna dido-çkva osterupe bistert’it. İnoras gele na-isterinasen dido moşkva osteru var ivet’u, mtfiri omtfuşi oras enni k’ai osteru ncaşen xeneri mskalapes gexuneri oktişen 3’alendo gelastvinu, ardido ragipe gedguten, lastiğişen xeneri lak’at’k’apeten k’inçi oç’opu do mtfiris, mtfiriş badi oxenuşi osterut’u. İnoraşi serepes oxorepes, dido yano şakis var dixunasnati cumalepe vanati na-moxtasen maltepe k’ala oxorişi doloxe na-isterinasen osterupe bistert’it. Pukrinora do stveloras enni dido na-içkinen osterupe na-ren get’k’obina, rik’i, oç’işinupe, docinape, bikomt’it. Hemtepeşen ha3’i dido na-var içkinen ari na-ren, rik’i şeni na-goişinaten ar muntxanepe dop’ç’ara. Rik’i enni m3ika jur k’oçite na-isterinen ar osteru ren. Ari ar mtk’o, jur kun3’uliti gomogvanaleri ar biga, majurani sum-otxo mtk’o k’onari ar k’un3’uli geyazeri biga k’ala na-isterinen ar osteru ren. Osteruşi becitoba, gunz*e bigate mk’ule biga e3’ok’apineri do ok’ank’uten do çodinaşi geçamuten na-mogasen mendranoba, ok’ank’uşi k’oro3xa k’ala xaişi k’oro3xate izumen. Mik dido k’oro3xa eç’opuna hemuk mogasen steri isterinet’u.

Stveloraşi serepes oxorepesti vanati jin motferi sotipes na-ixenen mecepes ntxirişen na-ixenen korkoçepeşi oktuşi ç’işina, arti jur nez*işi doloxeşen na-goşilapen k’et’is gok’oreri nok’epete jin na-ren pervane oktut’u. Turkuli muşi hakşakis na-var miçkin pervane oktuşi osteronis “oxarxaloni” bu3’umert’it. Mçxaporape Lazonas berepe şeni enni na-ioropinen dro ivet’u. T’aroni gale osteru şeni hem dido k’ai, ndğalerepeti osterupe na-var içodasen steri dido gunz*e ivet’u. Mjoroni t’u3a taronepes ğalepes do zuğapes omçviru çkun, berepe şeni enni na-ioropinen osterupe ivet’u. Ğalepeşi ç’ut’a t’obapes tişk’up’anişi, k’uşxeşi jin, t’abalaşi me3’ak’ap’inu do 3’k’arişi tudele dolostvina, zuğapesti na-nugnamspe bikomt’it do artikati k’ala enni mskva mik vasenşi ç’işina bikomt’it.

Arti, enni na-ioropinen osteruşi ariti pi3arişen do ncaşen na-ixenen osurinoni (arabape) K’ala oktepeşen 3’aleşe gelasurinut’u. Ham osurinonepe; mçxuoci ar pi3arişi arkun3u’li, jur k’ele eliyazet’u, hak xoloti k’ap’et’i ivas yado mşkerişi ncaşen xeneri ar mazi, mazişi jur k’ele xoloti k’ap’et’i do mogvala ncaşi t’abala mexerxeri, gamaxveri jur tekeri konik’idet’u. K’ap’ulaş k’ele xoloti hemusteri jurk’un3’ulis tekeri mek’ideri mazi, pi3arişi k’ap’ulaş tude koniç’k’adet’u. Oğuneni mazi pi3’arişi gamayazeri k’un3’ulişe şkaşen didi k’arfiten koniç’k’adet’u. Ham ar k’arfite, mazişi oxonk’anu perpu ivet’u. “Y” steri jur k’un3’ulis na-moxvadun steri na-niç’k’aden, xoloti k’ap’et’i mçkarişi ncaşi t’ot’işen na-ixenen oxmarinonite na-işkvinasen k’ele goktimu ixenet’u. Mazişi k’un3’ulepes na-ren tekerepe k’ai iktas yado, osurinoni zori idas yado limxanaşi k’urump’i isvet’u. Osurinonişi oç’k’adu içodaşi enni okti, enni mendrik’a na-var ren, enni gunz*e sva goşionen do hek oktişi tişe Mxucite na-izden irik muşi osurinonite svara muşi moxtaşi gelasurinus gyoç’k’amt’u. Enni zori do enni gunz*e sotişe na-gelisurinen maarani ivet’u. Dio oras goktinonepes k’ai na-vargaktinen, elikten do melamt’u. Ham osterepes şkule oxorepeşe var-işlop’aşa var-ilinet’u.

Ham, doğa k’ala arte skidala, mteli berepek skidas minont’u.

Çocukluğumun Oyunları!

Evet, çocukluğumda oynanan oyunları ile bugünün çocuklarının oynadığı oyunlar birbirinden çok farklıdır. Burada, şimdi herkesi çocukluğumun oyunlarına geri dönüpte o oyunları oynasın demiyorum. Bu oyunların birçoğu biliniyor veya büyüklerinizden duymuşsunuzdur. Benim istediğim bu oyunları duymayanlara, bilmeyenlere anlatmak vede Lazlara hatırlatmaktır.

Çocukluğumun oyunları şimdiki gibi teknoloji ve yüzyılın getirdiği şeylerden yararlanmadan yapılan, yapımı kolay, çoğunun geçmişi çok eskilerden gelen, şimdi orta yaşın üstündekilerin çocukluk zamanlarında oynadıkları oyunlardı. O oyunları oynarken attığımız sevinç çığlıkları yinede kulaklarımda çınlar durur. Geceleri, eğer yarın oynanacak oyunlar için sözleşmişsek mutlulukla uyurduk. Sabah olduğunda komşu çocukları ve arkadaşlarla toplanır, mevsimine göre, o günkü havanın durumuna göre çeşitli oyunlar oynardık.

Kışın dışarda oynanacak çok fazla oyun olmazdı, kar yağdığı zaman en iyi oyun ağaçtan yapılma merdivenlere binip yokuş aşağı kaymak, birçok tuzaklar kurup, lastiklerden yapılan sapanlarla kuş avlamak ve karda, kardan adam yapıp oynamaktı. Kış geceleri evlerde, çok geç zamanlara kadar oturulmazsada kardeşler veya gelen komşularla ev içinde oynanabilecek oyunlar oynardık. İlkbahar ve sonbaharlarda en çok bilinen oyunlar olan saklambaç, çelik çomak, yarışlar, güreşler yapardık. Bunlardan şimdi pek bilinmeyeni olan, çelik çomak için hatırlatacak bir şeyler yazayım. Çelik çomak, en az iki kişi ile oynanan bir oyundur. Biri bir karış, iki ucu yuvarlaklaştırılmış bir sopa, öbürü üç veya dört karış kadar bir ucu yasıltılmış sopa ile oynanan bir oyundu. Oyunun özelliği, uzun sopa ile kısa sopayı havada daha fazla sektirip son vuruşla kazanılan uzaklık, sektirme sayısı ile adımlanır. Kim çok sayı alırsa o kazanır şeklinde oynanırdı.

Sonbahar gecelerinde de evlerde veya üstü kapalı alanlarda yapılan imecelerde fındıktan iple üstündeki pervaneyi çevirmekti. Türkçesini hala daha bilemediğim pervane çevirmek oyuncağına “oxarxaloni” derdik. Yazlar Lazonada çocuklar için en çok sevilen mevsim olurdu. Hava dışarıda oynamak için hem çok güzel, gündüzlerde oyunların bitmeyeceği gibi çok uzun olurdu. Güneşli sıcak havalarda dereler ve denizlerde yüzmek, biz çocuklar için en çok sevilen bir oyun olurdu. Derelerde, küçük göllere balıklama, çivileme, yassı atlamak vede suyun dibine dalmak, Denizde de aynı şeyleri yapıp aramızda bunları en güzel kim yapacak, yarışmaları düzenlerdik.

Birde, en çok sevilen oyunlardan biri de tahtadan ve ağaçtan yapılma arabalarla yokuşlardan aşağı kaymaktı. Bu arabalar; kalınca bir tahtanın uc kısmı sivriltilir buraya yine sağlam olsun diye kumar ağacından yapılma bir dingil, dingilin iki tarafıınada yine sert ve yuvarlak ağaçtan yassı kesilmiş, ortası delinmiş iki tekerlek takılırdı. Arka tarafınada aynı şekilde iki ucuna tekerlek takılmış dingil tahtanın arka altına sabit çakılırdı. Ön dingil tahtanın sivriltilmiş ucuna ortasına gelecek şekilde büyük bir çivi ile çakılıdı. Bu tek çivi, dingilin hareket etmesini kolaylaştırırdı. “Y” gibi iki ucu dingile gelecek şekilde sabit çakılan, yine sert kumar ağacı dalından yapılan bir kumanda aleti ile gidecek yöne dönmesi sağlanırdı. Dingilin ucundaki tekerleklerin iyi dönmesi, arabalar hızlı gitmesi için eğrelti otunun sürgünü sürülürdü. Arabaların yapılma işi bitince en yokuş, en engebesiz, en uzun yer seçilir ve orada yokuşun başına omuzunda taşıdığı herkes kendi arabası ile sırası gelince kaymaya başlanırdı. En hızlı ve en uzak yere kadar kayan birinci olurdu. Bazı zamanda dönemeçlerden iyi dönemeyen, yanlanıp düşerdi. Bu oyunlardan sonra evlere pislenmeden gidilmezdi.

Bu, doğa ile birlikte yaşamı, bütün çocuklar yaşasın isterdim.

3’anağani.2008 Lazona

Osman Şafak Büyüklü

osmanbu2003@hotmail.com