Nayla (serenti) zuğa-uça do Lazonaşi kulturaşi dagepeşen ari ren. Hemuşi ok’odus na-ixmaren muntxanepe ham svapeşi k’ap’eti do na-nuxondun doxmeli ncapeşen do pi3’erepeşen ixenen. Hamtepe ç’uburi, mşkeri, do ntxirişi ncape ren. Lazonas
oxmaruşe na-geiç’k’u 3’oxlenora na-k’onari ivu var miçkin, edo çodina-oras skidalaşe meşvelapu muşi ko miçkin.

Nayla, beroba-çkimişi dido beciti ar muntxani na-rt’u, ha3’i tamo tamo na-gondunun bz*irom do ham dolonis hemuşeni armuntxanepe p’ç’arare.

Didoten ç’uburişen na-ixenen masarepeşi jin k’ele xoloti ncaşen xeneri mogvala Karape iven, haya naylas na-ren meyva do k’ak’al-ç’k’omalepe çxovarepeşen oguru şeni na-ixenen muntxa ren. Mtugi, k’at’u steri çxovarepe ham muşenişen naylaşe amaxtimu ko-dodgitinen. Nayla jur k’at’i iven, didoten tudelen k’ele odişkale şeni ixmaren. Dido orasti k’ai t’aronepes doxunu şeni gelaxunonepe ixenen. Ntxiri do lazut’işi o3xunuşi mecepe oxenuşeniti memskvaneri ar soti iven.

Jin k’eleşi mteli-muşi pi3ari do ncaşen na-ixenen naylaşi enni jin k’ele xart’oma vanati k’eremitite ko-moitfen. Naylaşe extimu şeni na-eizden do geizden Xoloti k’ap’eti ç’uburişi xeneri ar mskala iven. Ham mskalaşi ar dudi naylaşe mek’oreri, ar duditi gelek’ideri iven. Naylaşe extimuşi oras dudi na-gelobun sotişen gei3’k’en, tude geiğen do haşoten jin eilen. Naylaşe na-eğinasen vanati na-geiğinasen muntxanepe dixenaşi mskalaşi dudi xoloti soti-muşis ko-gelik’iden. Haşopeten jin extimu ko-didginen. Naylapeşi didopes k’oreri lazut’epeşi oxominu şeni na-ik’iden balk’oni xeneri ren. Naylaşi amaxtimon k’eleşen çkva k’elepeşi pi3arepe k’at’a k’eleşen ixi na-amalen steri iç’k’aden.

Naylaşi doşemeti xoloti ixi do t’aroni na-amalen steri mşkeri vanati ntxirişi bigapeşen p’eci do k’apeti geişfen. Doloxeti ok’orteri ren do Meyvape k’ak’al ç’k’omale do mkferepe na-işinaxen steri ixenen. K’ak’al-ç’k’omalepe çkva o3’udepes, meyvape çkva o3’udepes do kyumepe muşişeni xeneri xvanepes gek’ideri işinaxen. Hak hamtepe ixiten oxominu-muşi ixenen do uk’oxvimu-muşi didiginen, inoraşen ar faraneri mçxvaporaşa hamtepe oç’k’omale şeni ixmaren.

Beroba-çkunis umçanepek hek xvala extimu na-var unonan şeni nek’na-muşis K’unk’li geçamtes. Naylaşe umçanepek elamak’atanşi emalet’es. Doloxe amaptat’itşi meyvapeşe bulurt’it. Hek na-ren k’ap’etiş uşkurişi, inoraşi m3xulişi hem mskva şurak, çkun ti gomiktamt’es, hemtepeşi şurape ha3’i xoloti ko-mşuns.

Hemtepeşen çkva nez*i, ntxiri, xomineri mç’ipeşi xurma, dagi 3oneri xomineri xurma, ntxirişi do nez*işi kyume, mandalina, pot’uk’ali, ore, oreşi xomula p’ip’ila steri meyvape do xominerepe ivet’u. Hamtepeşi na-uk’ors k’onari eizdet’u do

oç’k’omu şeni oxoşe iğinet’u.
Çkimi berobas vanati mteli berepes Nayla şeni lo3’a do mskva gonoşinape Uğunan. Hamtepeşi enni beciti, naylapeşi nek’na gon3’k’imeri goç’k’ondanşi vanati k’ola mebixiramt’it do çkuni naylapeşen meyva oxiru rt’ui ham mexiraloba na-var vu Lazi bereti na-var doskidunti komikçin. Haya oxiruşen dido berobaten na-ixenen ar osteru rt’u.Dio oras oxorişi vanati maltepeşi ç’andapes oç’k’omu şeni na-ixenen lo3ape oxorepes oşinaxoni soti var doskidaşi Naylapes işinaxet’u, çkunn hemtepesti ezdimu şeni na-var bikomt’it mutu var doskidut’u.

Naylape do kultura-çkuni skidasen.

Serender

Serender, doğu Karadeniz ve Lazonanın Kültür dilimlerinden biridir.  Onun yapılmasında Kullanılan malzemelerde, bu yerlere ait sağlam ve dayanıklı özel ağaçlar ve tahtalardan yapılır. Bunlar kestane, fındık ve kumar ağaçlarıdır.

Lazonada kullanmaya başlanmasının geçmiş-zamanın ne kadar olduğunu bilmiyorum ama son zamanlardaki yaşama katkısını biliyorum.

Serender, çocukluğumun çok önemli bir şey olduğundan, şimdi yavaş yavaş kaybolduğunu gördüğümden bu hafta onun için birşeyler yazacağım.

Serender nedir? Nasıl kurulur? Neler için kullanılır? Onlar hakkında yazayım.

Lazonada olan serenderler en az dört ve en çok altı, kalın ağaç direklerin üzerinde dikilen meyve ve tahılların saklanıp ve bozulmaması için kurulan bir ambardır.

Çoğunlukla evlere yakın bir yerde kurulur. Sert bir zeminde taş duvarların üstüne dikilen kalın ağaç direklerin üzerinde konulan yatay ağaçların üzerine yapılır.

Çoğunlukla kestaneden yapılan direklerin üst tarafında yinede ağaçtan yapılma yuvarlak bir tekerlek bulunur, bu serenderdeki meyve ve tahılların hayvanlardan korunması için yapılan bir şeydir. Fare, kedi gibi hayvanların bu nedenle

serendere girmesi önlenmiş olur. Serender iki katlı olur, altarafı çoğunlukla odunluk olarak kullanılır. Bazı zamanda serenderin altında güzel havalarda oturmak için oturulacaklar yapılır. Fındık ve mısır ayıklama imeceleri yaplıması içinde uygun bir yer olarak kullanılır. Üst tarafı tamamen tahta ve ağaçtan yapılan

serdenderin en üst tarafı tahta veya kiremitle örtülüdür. Serendere çıkmak için, indirilip kaldırılabilen yinede sağlam kestaneden yapılma bir merdiven bulunur. Bu merdiven bir ucu serendere bağlı bir ucu asılı durur. Serendere çıkılacağı zaman

asılı uc asılı olduğu yerden açılarak yere indirilir ve böylelikle yukarı çıkılır.
Serendere çıkarılacak veya indirilecek şeyler yapıldığında merdiveni ucu tekrar yerine asılır. Böylelikle yukarı çıkış engellenir.

Serenderlerin çoğunda mısır bağlarının kuruması için asıldığı balkon kısmı bulunur. Serenderin giriş tarafından başka diğer yanlarındaki tahtalar her taraftan rüzgarın rahatça giribileceği şekilde yapılır. Serenderin döşeme kısmıda yine rüzgar ve havanın rahatça geçebileceği gibi kumar veya fındık çubuklarından sık ve sağlam işlenmiştir. İçerisi bölünmüştür ve Meyve, tahıl ve unların saklanabileceği yerler vardır. Taneli yiyecekler başka raflarda, meyveler başka raflarda ve sucuklar kendi ağaçlarında asılı saklanır. Burada bunların serin rüzgarda kurutulması yapılır ve bozulması durdurulur, kış süresince bir dahaki yaza kadar bunlar yiyecek olarak kullanılır.

Çocukluğumuzda büyüklerimiz oraya yalnız çıkmamız istemedikleri için kapısına kilit vururlardı. Serendere büyüklerimizin katılması ile çıkabilirdik. İçeri girdiğimizde meyvelerın yanına giderdik. Orada olan kış elması, kış armudunun o güzel kokusu bizim başımızı döndürürdü, onların kokularıni şimdi yinede hatırlarım. Onlardan başka ceviz, fındık, kurutulmuş ince hurma, dilimli dizili kurutulmuş hurma, fındık ve cevizli meyve sucukları, mandalina, portakal, kabak, kuru kabak çekirdeği gibi meyve ve kurutulmuşları bulunurdu. Bunlar gerektiği kadarı alınıp yenmek için eve götürülürdü.

Benim çocukluğumun veya bütün çocukların serenderle ilgili tatlı, güzel anıları vardır. Bunlardan en önemlisi, serender iç kapısının açık unutulması ya da anahtarı çalıp kendi Serenderimizden meyve hırsızlığı idi. Bu hırsızılığı yapmayan Laz çocuğunun kalmadığını da biliyorum. Bu çalmaktan çok, çocuklukla yapılan bir oyun idi. Bazı zaman evin veya komşunun düğünlerinde yanmek için yapılan tatlılar da evlerde konacak yer olmadığı zaman serenderde saklanırdı, biz onlarıda da almak için yapmadığımız şey kalmazdı. 

Serenderler ve kültürümüz yaşayacak.

20.12.2007 Lazona

Osman Safak Büyüklü