|
Karmat`epe |
|
|
|
Osman Şafak Büyüklü
|
|
28.11.2007 I 16:10 |
 Karmate
Karmat’epe ç’ut’a ğalepeşi k’elas na-geidgen, jin xaro, kfalepe do mkferepe na-ren, k’oçepe na-amulun, tudeleti çark’i do gunz*e xvani na-ren steri jur bolumişen ixenet’u. İrik, ora-svara-muşi moxtaşi lazut’i do dik’a omkfapu şeni na-ixmarams dido beciti do doxmeli ar oxmarale ren. Ğalepeşi k’elas na-geidgen karmat’epe 3’k’arite itken. Karmat’eşi jilendo k’ele ğali golin3’oren do hek na-ok’ik’oroben 3’k’arişi t’oba dixenen. Kramat’epeti 3’alendon k’ele na-nomskvun ar sotis geidgen, t’obaşen na-eizden 3’k’ari na-ixenen xerk’epeten muşebura gelulun do k’armat’eşe ko-mulun. Hek ğurni na-itkven mugvala do gunz*e sontxa ko-doliben.
Ğurnis 3’k’ari dolibet’aşi gunz*e maçxaşen golulun. Maçxas ar 3’k’arişi mek’vatoni iven, ham 3’karişi mek’vatoni, karmat’e dodginu do oktuşeni ixmaren. Arti xerk’işen 3’k’ari gelulut’aşi na-dolibğen but’k’ape, k’et’epe ğurnis mot dolibğet’as yado mekosale iven do mokosales na-ok’ibğen hemu, hamu 3’k’ari ğurnis k’ai dolibas yado k’at’a oras i3’k’omilen.
Ğurnişi tudele k’ap’eti ncaşi xeneri mç’ipe ğormas lula itkven. Ğurnis na- doliben 3’k’ari lulaşen çarkişe zori obzit’ilute çark’işi msvapes mat’en do çark’i oktams. Na-ikten çarkis na-nubun xvaniti oktams. Karmat’eşi doloxe ari na-ikten do ari na var itken, mugvala k’erk’et’a kvapeşi jin, xvani mek’ideri na-ren oktams. Mugvala na-ren kfaşi tudeleni var itken do artikatis var nan3’en. Xoloti hek karmat’eşi doloxe pi3arişi xeneri xaros lazut’i vana dik’a ko-dolibğen. Xaroşi tudele na-ren ğormaşen ncaşi xeneri ar maçxas k’ak’alepe dolibğen. Maçxas mek’ideri arti ok’ank’oni koren, ok’ank’onişi ar k’ele na-ikten kfas yoz*in do hek ik’ank’en, haşoten mek’oreri na-ren maçxa oxonk’anams do na-unonan k’onari k’ak’ali na itken kfaşi ğormas ko-dolibğen. Na-ikten kvaşi ğormas k’ak’alepe dolibğaşi jur mogvala kvaşi doloxe okurçolus ko geiç’k’en. Haşoten omkfus ko gyoç’k’ams. Haşopeten lazut’işi vanati dik’aşi mkferi do-mkfums.
Oxorepeşen t’ik’inaten na-mulun lazut’i vanati dik’a mkferi iven do t’urvapeten mç’k’udi do çkva gyarepes oxmaru şeni oxporepeşe goikten.
Beroba-çkimis k’armat’eşi ora momixtanşi nana-çkimik seri elemik’atamt’u do karmat’eşe moyonamt’u. Hek maz*uğari feneriten mebitanamt’it. Bulurt’it do 3’k’ari k’ai mulun i, mekosale but’k’aten nipşui, mkferi mçxu vanati mç’ipe gui iven i yado gebo3’k’ert’it. Gemkfuşe m3ika ora doskiduna açkva oxorişe mot bulurt’at do mobulurt’at yado hek elebuxert’it do lazut’işi gemkfu pçvumert’it. Hek bidaşi nandidepek na-mi3’umert’es “ç’ink’a” pe ko-gomaşinert’u do şkurinaten karmat’eşen xvala gale var gamamalet’u.
Ha3’i na-oxobo3’onam k’onarite “ ç’ink’a ” berepek xvala k’armat’eşe mot ulut’an, 3’k’aris vanati çark’is dololanoren do mutu dağodanoren yado oşkurinu şeni na-gamayones ar şkurna-simge rt’u.
Edo ha3’i karmat’eşi kultura dido var doskidu. Mu ğalepe doskidu mu-ti irik na-ixmart’u oput’epeşi karmat’epe. Xoloti oput’epes ar-jur karmat’e ko-ren, edo hemtepekti ham oraşi teknolojis nak’o nuxondasen var miçkin. Ham karmat’epe ha3’i oxorepes ren, edo 3’k’ariten var itken. Hemtepe xoloti jur kfaşi oktuten na-içalişams steri xeneri ren. Edo hemtepe ha3’i elektriğişi motoriten itken do xoloti dik’a do lazut’i imkfapen.
Teknoloji ikturen, hemus oğune var golixtinen. Xoloti Kultura-çkuni xvala mot dut’alamt....
27. stveli.2007 Lazona
Değirmenler
Değirmenler, Lazların çok geçmiş zamandan beri gelen kültürünün bir dilimidir. Şimdi az olsa dahi köylerde vardır.
Köylerde ve mahallelerde geçmişte çok kullanılan bir şey idi. Önce tamamen kalın tahta Ve ağaçlardan yapılırdı. Bu zamanlara doğru biriket ve betondan yapılmışları yinede dere kenarlarında durur. Değirmenler, küçük derelerin kenarında kurulan, üstte dolap, taşlar ve unlar bulunan, insanların girdiği, alttada çark ve uzun milin bulunduğu iki bölümden yapılırdı. Herkes, sırası gelince mısır ve buğday öğütmek için kullanılan çok önemli ve özel bir kullanım aracıdır.
Dere kenarlarında kurulan değirmenler su ile çalışır. Değirmenlerin yukarı tarafında dere bentle kesilir, su toplanıp göl oluşturulur. Değirmenlerde gölün aşağı tarafında, yakışan bir yere kurulur, gölden alınan su, yapılan arklardan kendiliğinden akar ve değirmene gelir. Orada yuvarlak ve uzun su sarnıcının içine dökülür. Su sarnıcının içine su giderken uzun bir arktan geçer. Arkta bir suyu kesici aparat olur, bu suyu kesici aparat değirmenin durduruluşunu ve hareketinin başlamasını sağlar. Bir de arktan suyun gelişinde içine dökülen yapraklar, odun parçaları su sarnıcına dökülmesim diye ark a süzgeç yapılır. Bu süzgeçte biriken şu, bu sarnıca dökülmesin diye her zaman kontrol edilir. Sarnıcın altına sert ağaçtan yapılan ince delikli kısa bir boru konur. Sarnıca dolan su bu ince delikli borudan tazyikle fışkırır, çarkın kanatlarına çarpar ve çarkı döndürür.
Dönen çarka bağlı uzun milide çevirir. Değirmenin içinde biri dönen ve biri de dönmeyen sert iki yuvarlak taştan üstteki mile bağlı olanı döner. Yuvarlak taşlardan alttaki dönmez ve taşlar birbirine değmez. Yine değirmenin içinde tahtadan yapılan bir dolaba mısır yada buğday dökülür. Dolabın altındaki dar delikten bir başka ahşap arka taneler dökülür. Ahşap arka birde hareket sağlayıcı takılır, hareket sağlayıcını bir ucu dönen değirmen taşına değer, buradan aldığı hareketi ahşap arktaki tanelerin hareketlenip istenildiği kadarının dönen değirmen taşının deliğine düşmesi sağlanır.
Dönen taşın deliğine dökülen taneler iki taşın arasında ufalanmağa başlar. Böylelikle öğütme işi başlamış olur. Böylelikle mısır ve buğday unu elde edilir. Evlerden sepetlerle gelen mısır veya buğday, un olur ve torbalarla ekmek veya başka bir yiyeceklerde kullanılmak için evlere döner.
Çocukluğumda değirmen sırası geldiğinde annem beni, gece yanına katar ve değirmene götürüdü. Orada gemici fenerini ışık olarak kullanırdık. Giderdik ve su iyi geliyormu, süzgeç yaprakla doldumu, un iri veya incemi oluyor diye kontrol ederdik. Öğütme işi az kaldı ise bir daha eve gidip gelmiyelim diye orada kalıp unun öğütülmesini beklerdik. Oraya gidince ninelerimizin söylediği” cinleri” hatırlayıp korkudan değirmenden dışarı yalnız çıkamazdım.
Şimdi anlıyabildiğim kadarı ile “ cin ” çocuklar yalnız değirmene gitmesinler, suya veya çarka düşüp bir şey olur diye çıkardıkları korku simgesi bir şey imiş. Ve de şimdi değirmen kültürü çok kalmadı. Ne ırmaklar kaldı nede herkesin kullandığı semt değirmenleri. Yinede semtlerde bir-iki değirmen vardır, fakat onlarında bu zaman teknolojisine ne kadar dayanacaklarını bilmiyorum. Bu değirmenler şimdi evlerde de var, fakat su ile dönmüyor. Onlar yinede iki taşın dönmesi şeklinde çalışıyor. Fakat onlar şimdi elektrik motoru ile dönüyor ve yinede buğday ve mısır öğütülüyor.
Teknoloji değişiyor, onun önüne geçilemez. Yinede kültürümüzü yalnız bırakmayalım...
Tanora
osmanbu2003@hotmail.com
|
Osman Şafak Büyüklü |
| Yazar Hakkinda: |
| |
|
|
|
Kimler Online
4 Misafir ve 2 Üye Online
|
Bu Yorumu Feed ekle
Yorumlari Göster/Kapat
Yorumlari Göster/Kapat
Mavi ile yeşilin bütün tonlarını görmek, Kaçkarlar da
bulutlarin uzerinde olmanın hazzını, Firtina da Rafting’in heyecanini
yaşamak...
Yeşil Yayla, bozkırın tezenesi Neşet Ertaş’ı
ağırlıyor
Gola Kültür, Sanat ve Ekoloji Derneği
tarafından organize edilen ve...