Oşi-3’anape, dido oşi-3’anape golilu.  Ha3’i k’ai na-içkinen ham ora Milatişen dido mcveşi, milatişen sum şilya vanati otxoşilya 3’ana steri mcveşi ar ora. Zuğa-uçaşi yulvaş k’eleni, zuğaşi k’elas ar xalk’i, uygarluği t’es. Ham xalk’i na-skidun sva kafkasepeşi p’icis,

gyo’çk’amt’u do yulva zuğa-uçaşi p’icişa na-onet’u. Ham sva zuğa k’ala malte na-ren,

dido svape mağala germapeşen zuğaşa zenoni, dio svape germapeşen zuğaşa ç’ut’a zenoni, dio svapeti zuğa k’ala germape ok’oç’aberi rt’u. Ham svape xaçkapuna, mt’akalepe do ncalepe dido na-ren, dido mskva ar sva rt’u. Hamtepe hem ora şeni dido mogapula rt’es. K’oçinoba şeni xelineri do cumalobaten skidurt’es. Mutepeşi mskva ar kultura do nena uğut’es. Ham svas hem oras K’olxeti, na-skidun xalkisti K’olxi itkfu.

Ont’ule oxaçku şeni bergi, tipi ok’vatu şeni drap’ani, nca şeni xerxi do arguni ves. Oç’k’omu şeni k’uzi, gari ogubu şeni 3’uk’ali ves. İpti dişkaşen do kvaşen oxmaronepe ves. Ok’açxe demiri do bakiri daçxuris omçxvines do hemtepe oncaxuten ar k’ele oxoris, ont’ules do germapes oxmaroni aletepe ves. Ark’eleti hemtepeşen mt’erepe k’ala na-vanoren didi ok’ok’edinupes oxmaru şeni aletepe ves. Hemtepe xoloti oç’k’omoni çxovarepeşi oç’opu do, oilus ixmares, Dido oras haşo skides do orape gololapines.

K’olxepeşi ham mskva skidala çkva xalk’epek z*ires, at’amaxes do hemtepe şeni p’at’inoba ozmonus gyoç’k’es. Mt’eri-mutepeşi k’ai na-var içines şeni, ar oras şkule hak didi k’aravepete çkva xalkepe moxtes do k’olxepeşi mogapula şeni na-uk’ors mteli muntxanepe moğerdines do xeşen go3’uğes.

Ar ora şkule hamtepeşi mogamanpalepa diçodu. Hem oras xoloti çkva xalkepek moxtes do K’olxepeşi hem mskva let’apeşi dido na-renpe didi ok’ok’edinaş şkule go3’uğes. K’olxepe haşoten ko-goşibğez do jurişe ko-k’irtes.

Hemtepeşi ari na-ren ç’oroxi didi-ğalişi k’elas do zuğa-uçaşi p’icis skidunan do hamtepes Lazi itkvu. Ariti kafkasi germaşi ruba k’ala zuğa-uçaşi ok’ortales na-ren svas skidunan do hamtepesti Megreli itkvu. Juriti hem mamzuğale, hemti magermale k’oçepe Renan. Zuğa do germa k’ala arte skides, skidurnan.

Ham Lazi do Megreli cumalepe oşi-3’anapeşen doni artikatişen ar ç’ut’a u-ambare skides.

Sovyetepeşi mencelona içodu-do goşibğezşi sinorişi nek’na goin3’k’u do ham dido 3’oxlenoras Cuma na-t’es Lazi do Megrelik artikati içines. Dido oraşen doni Cuma na-rt’es açkines do ha3’i artikati şeni meşvelapus gyoç’k’es do artikatis guri goindves.

Lazi do Megrelişi bediti artikatis nugnams, jurikti kultura do nena-mutepeşi mot gomindu nat’as yado ham dulyas yodgirnan. Xoloti ç’ut’a t’as nati, K’olxuri nena-mutepeşis na-skidunan ulkepeşi do malte xalkapeşi nenape k’ant’alu. Hemtepe ha3’i çkva lat’ape skidas nati artikati oroman.

Çkimebura bz*op’on; Megrelepe dido guroni, kultura-mutepeşi dido na-oroman, Cumaloba şeni na-var axenanoren çkar mutu na-var ren, k’oçepe ranan.

Ma xvala Megrelepe şeni Cuma boret var bz*op’on, K’oçinoba na-oroms mteli xalk’epeşi şeni Cuma boret bz*op’on.

05. Gyuma. 2007 Lazona

İki Kardeş!

Yüzyıllar, çok yüzyıllar geçti. Şimdi iyi bilinen bu zaman, Milattan çok eski, milattan üçbin yıl ya da dörtbin yıl gibi eski bir zaman. Karadenizin doğu kıyısıda bir halk, bir uygarlık idiler. Bu halkın yaşadığı yer Kafkasların eteklerinden, doğu Karadeniz kıyılarına kadar devam ediyordu. Bu yer denizle komşu olan, birçok yeri yüksek dağlardan denize kadar düzlük, bazı yerleri dağlarden denize az düzlük, bazı yerler dağlarla denize bitişik idi. Bu yerler ekenek, bitki örtüsü, ağaçlıkları çok olan çok güzel bir yerdi. Onlar o zaman için çok zengin idiler. İnsanlık için neşe ve kardeşlikle yaşıyorlardı. Kendilerine ait güzel bir kültürleri ve dilleri vardı. Bu yere o zaman Kolheti, yaşayanlara Kolh dendi.

Kolhlar yaşam yerlerinde Karadeniz ve Kafkas iklimlerini gördüler. Karlar yağdı, yağmurlar yağdı, güneşinde mısır ve fındık kuruttular. Kışın evlerinde kuru odun yakıp, ısındılar, Askı zincirine kazan asıp yemek pişirdiler ve ailece birlikte yediler, içtiler. Yazın tarlaları kazıp yaşamları için gerekli olan bitkileri diktiler, büyüttüler, istedikleri kadarını yediler, gelecek yıl için de tohum olarak bıraktılar. Onları yaparken de birbirlerine yardım için imeceler yaptılar. Sonbahar ve ilkbaharda yinede yaşamları için gerekli olan inekleri, keçileri, tavukları beslediler ve onların sütü, yumurtası ve eti ile beslendiler. Denizde hamsi, ırmaktan alabalık avladılar ve yediler. Kızları ve erkeleri evlendirdiler ve çocukları büyüttüler. Dedeler ve nineler torun büyütüp onlara yaşam ve Kolheti kültürünün inceliklerini öğrettiler.

Tarla kazmak için kazma, ot kesmek için orak, ağaç için hızar ve balta yaptılar. Yemek yemek için kaşık, yemek kaynatmak için kazan yaptılar. Önce odun ve taştan kullanılacakları yaptılar. Sonra demir ve bakırı ateşte kızdırıp onları döverek bir taraftan evde, bahçede ve dağda kullanılacak aletler yaptılar. Bir taraftanda düşmanları ile yapacakları savaşlarda kullanmak için aletler yaptılar. Onları yinede av hayvanlarının avlanmasında kullandılar. Çok zaman böyle yaşayıp zaman geçirdiler.

Kolhların bu güzel yaşamını başka halklarda gördüler, kıskandılar ve onlar için kötülük düşünmeye başladılar. Düşmanlarını iyi tanıyamadıları için, bir zaman sonra gemilerle başka halklar geldiler ve Kolhların zenginlikleri için gerekli olan bütün şeyleri kandırıp ellerinden aldılar.

Bir zaman sonra zenginlikleri bitti. Ondan sonra başka halklar geldiler ve Kolhların topraklarının çoğunu büyük savaşlardan sonra ele geçirdiler. Kolhlar böylelikle dağılıp ikiye bölündüler.

Bunlardan birisi çoruh ırmağının kenarında, Karadeniz kıyısında yaşıyorlar ve bunlara Laz

dendi. Biride Kafkasların vadileri ile Karadeniz arasında olan yerlerde yaşıyorlar, bunlarada Megrel dendi. İkiside hem denizci ve hemde ormancı insanlardır. Deniz ve ormanla birlikte yaşadılar, yaşıyorlar.

Bu Laz ve Megrel kardeşler yüzyıllardır bibirlerinden biraz habersiz yaşadılar. Sovyetlerin gücü bitip dağıldığında sınır kapısı açıldı ve bu çok geçmiş zamandan beri kardeş olan Laz ve Megrel birbirini tanıdılar. Çok zamandan beri kardeş olduklarını anladılar, birbirlerine yardıma başladılar, birbirlerini yüreklendirdiler.

Laz ve Megrelin kaderleri birbirine benzer, ikiside dillerini, kültürlerini kaybolmasın diye bu işin üzerinde duruyorlar. Yinede azda olsa Kolh dillerine yaşadıkları ülkelerin ve komşu halkların dilleri karıştı. Bunlar şimdi ayrı topraklarda yaşamalarına rağmen birbirlerini severler.

Ben derimki; Megreller çok yürekli ve kültürlerini çok severler, kardeşlik için yapamıyacakları şey yoktur, böyle insanlardır.

Ben yalnız Megreller için kardeşiz demiyorum, İnsanlığı seven bütün halklar için, kardeşiz diyorum.

Tanora