Stvelaoraşe kamaptit. Stevolaraşi doloxe staroşina, gyuma do stveli-tutape ren. Stveloras na-iven k’at’a t’aronişi kturape ha3’işen gyoç’k’asen.

Stvelora itkvaşi ipti ncalepe do mt’k’alepes but’k’a na-goixfen gomaşinenan. İnepe na-gyoç’k’asen gomaşinenan. Meyvalepeşi dido na-ren, na-goistvelasen gomaşinenan.  Ho, hamtepe ivasen edo ham t’aronişi okturu ar ndğas vanati ar dolonişi doloxe var iven.  Jin na-p’k’oro3xi tutapeşi doloxe tamo tamo t’aroni korasen, mç’imape gyoç’k’asen do stveloraşi doloxe na-iven steri iri mutu ivasen.

Stveloras Lazonas na-ivenpe gyoç’k’asen, stvelora na-miçkinan steri ren. Ma hak kultura-çkunişi doloxe na-ren do na-içkinanpe şeni muntxanepe oç’aru minon. Stvelora Lazonas urz*enişi ora ren. Urz*enişen çkva inoraşi meyvapeşi orati ren. Arti Lazi do Zuğa-uçaşi k’oçepe şeni enni beciti na-ren kapçaşi orati ren. Kapça şeni ora-muşi moxtaşi p’ç’arare. Stveloraşi meyvapeşi ariti ç’uburi ren. Ç’uburişi meyvati iç’k’omen, guberi do ç’veri, juriti dido nostoneri iven.  Ç’uburişi ncaşen 3’oxleneri Lazepeşi oxorepe ixenet’u. Ç’uburi dido k’apet’i ar nca na-ren şeni oxorepeşi k’idapes do jin-muşi motfumu şeniti ixmaren. Oxorepeşi didi ongorepe ç’uburişi ncaşen ixenet’u.

Urz*enis kultura-çkunişi doloxe beciti ar dagi uğun. Urz*enişen na-ixenen pekmezi, mcumori, ha3’i kultura-çkunis na-var ren ğvini şi do kyumeşiti ora ren. Kultura-çkunişe mundeşen doni na-amaxtu var içkinen kyume, ha3’i xoloti ixenen. Ma ham dolonis stveloras na-ixenen kyume şeniti muntxanepe p’ç’arare. Çkun k’at’a 3’anas kyume bikomt. İnoras oç’k’omu muşi dido k’ai iven. Hak na-p’aç’arare kyumeşi oxenu didopes ko-giçkinan. Ma hemtepe goşinu do na-var uçkinpes ç’ut’a t’as nati doguru do oxenuşi gza mebogurare.  Na-i3’ilen uçaşi urz*eni ipiti ar k’ai diçxen, mer3’epe do k3aperepe ko-goşiğinen do urz*enişi k’ak’alepe t’urvapes vanati urz*enis 3’k’ari gamağu şeni na-ixenen muntxanepes ko dolibğen, ar k’ai diç’inak’en. Urz*enişi oç’inak’uten na-gamulun urz*en 3’k’aris lova itkven. Lovape dido nostoneri iven. Lovaşen mcumori, pekmezi ti dixenen. Lova 3’uk’aleps mç’ipe on3oruten ko dolin3’oren do daçxuris keidgen.

3’uk’alis na-doliben lova tamo tamo diguben do haşopeten oşiruse nişkven. Ok’açxe na-iguben lovas nostoni meças yado mja, mkferi do şekeriti kyeibğen. Lova ogubuten ç’ut’a ip’ecanaşi papa steri iven do kyumeşi dolon3’uşe xaziri ren. Hak kyumeşi oxenus edgina na-ren ( haya didoten oxorişi vana oput’eşi ar oxork’yura ) oxorca iven, hemuk ar k’eleti papaşi nostoni na-unanon steri ivui var ivui yado o3’k’en. Kyume oxenu şeni enni ç’ut’a xut-aşi k’oçi uk’ors.  Ar-juri k’oçik na-iguben papa mot gyaç’vet’as yado meoneri k’op’aten oktu ikoms.  Arik xvanepes svareri na-ren ntxiri vanati nez*iten tereşi nok’epes 3oneri, 3onerepe papas dolon3’ams do xeşen xeşe xoloti xvanepeşe iğen do hek disvaren. Haşoten ar fara papas na-dolin3’en kyumepe ç’ut’a okoruşe nişkven. Hemindos şkule majurani fara xoloti kyumepe papas ko-doli3’en do haşoten na-unonan k’onari kyume omçxvanuse nionen. Haya didoten sum fara ixenen. Xvanepes gyek’ideri na-ren kyumepeşen na-3’apasen do na-goişorasen papape tude mot dibet’as yado hemtepeşi tude angepe e3’idgen. Kyumeşi oxenu içodaşi hek na-renpe irik arte angepes do 3’uk’alis na-gyeskidasen papape hek oipxornan. 3’uk’alis dido papa gyeskiduna hemtepeti xoloti angepes ko-gyeidven do maltepes ko-niçen.  Haşoten na-ixenu kyumepe xvaniten oxominu şeni mjoraşi oras mjorak na-z*iroms sotipes ko-didgen. Kyume xvala urz*enişen var ixenen. M3xulişi, xurmaşi, mjolişi do çkva meyvapeşiti ixenen. Kyume ma-na miçkin xvala Lazonasti var ixenen. Zuğa-uçaşi k’elas na-skidun malte xalk’epek do Anadolias ti ikoman.

K’at’a t’aronepeşi oras çkva muntxanepe ixenen do ora-muşis hemtepe oxenu skidala mskvanobape uk’atams.

30. staroşina.2007 lazona

Sonbahar!

Sonbahara girdik. Sonbaharın içinde, eylül, ekim, kasım ayları vardır. Sonbaharda olan bütün mevsim değişiklikleri şimdiden başlayacak.

Sonbahar denilince önce ağaçlar ve orman örtüsünde yaprak dökümünü hatırlıyoruz. Soğukları başlıyacağını hatırlıyoruz. Meyveleri çoğunun tükenişini hatırlıyoruz. Evet, bunlar olacak fakat bu mevsim değişikliği bir günde ya da bir hafta içinde olmaz. Yukarıda saydığım ayların içinde yavaş yavaş hava soğuyacak, yağmurlar başlayacak ve sonbaharın içinde olacak şeyler olacak.  Çoğunlukla nisan ayında yeşil yaprak açan ağaçlar ve ormanlıklarda şimdi yapraklar solacak, Kuruyacak ve rüzgar esince yavaş yavaş kelebek uçuşarak dökülmeye başlayacaklar. Bütün insanlar ve hayvanlar kış için yapılacakları bitirmeye başladılar.  Sonbaharın içinde, her zaman olan küçük yazda olacak. Lazonada en çok yağmur bu zamanda yağar. Bu zamanda yağan yağmurla ırmaklar ve başka yerlerde büyük seller oluşur ve önündeki bütün şeyleri denize taşır.

Sonbaharın sonlarında karda yağar, çoğu zaman kar kasım ayında da yağar. Onu zamanı gelince göreceğiz, şimdiden bir şey demek erken olur.

Sonbaharda Lazonada olacaklarda başlayacak, sonbahar bildiğimiz gibidir. Ben burada kültürümüzün içinde olan ve bilinenler için bir şeyler yazacağım. Sonbahar Lazonada üzümün de zamanıdır. Üzümden başka kış meyvelerinin de zamanıdır. Bir de Lazona ve Karadeniz insanları için en önemli olan hamsinin de zamanıdır. Hamsi için zamanı gelince yazacağım. Sonbahar meyvelerinin biride kestanedir. Kestane meyveside yenir, haşlanmış vede kavrulmuş, ikiside çok lezzetli olur. Kestane ağacından eskiden Lazların evleri yapılırdı. Kestane çok sağlam bir ağaç olduğu için evlerin iç bölme duvarları ve üstünün örtümü için kullanılır. Evlerin büyük bağlantı ağaçları kestaneden yapılırdı.

Üzümün kültürümüzün içinde önemli bir payı vardır. Üzümden yapılan pekmez, sirke, şimdi kültürümüzde olmayan şarap ve meyve suyu sucuğunun da zamanıdır. Kültürümüze ne

zamandan beri girdiği bilinmeyen sucuk, şimdi yinede yapılıyor. Ben bu hafta, sonbaharda yapılan sucuk için bir şeyler yazacağım. Biz her yıl meyve suyu sucuğu yaparız. Kışın yenmesi çok güzel olur. Burada yazacağın sucuğun yapılışını çoğunuz bilirsiniz. Ben bunları hatırlatmak ve bilmeyenlere az da olsa öğretecek, yapılışının yolunu tarif edeceğim.  Toplanan siyah üzüm önce güzel yıkanır, lifleri ve çürükleri seçilir ve üzüm taneleri torbalara yada üzüm suyu sıkmak için yapılan araçlara doldurulur ve iyice sıkılır. Üzümün sıkılışından çıkan üzüm suyuna şıra ( lova ) denir. Üzüm şıraları çok lezetli olur. Şıradan sirke, pekmezde yapılır. Şıra kazanlara ince süzgeçten geçirilerek süzülür ve ateşe konur.  Kazana dökülen şıra yavaş yavaş kaynamatılır ve böylelikle katılaşmaya başlanır. Sonra Kaynıyan şıraya lezzet versin diye süt, un ve şeker eklenir. Şıra kaynıyarak biraz katılaşınca pelte gibi olur ve sucuğun daldırışına hazır olur. Burada sucuğun yapılışını yöneten ( bu çoğunlukla evin yada semtin en maharetli, bilgili ) kadını olur, o bir yandan peltenin tadının istenilen gibi olup olmadığına da bakar. Meyve suyu sucuğunun yapılışına en az beş-altı kişi gereklidir.

Bir-iki insan, kaynayan üzüm suyu peltesinin dibi tutmasın diye sürekli ahşap kepçe ile karıştırılır. Biri, uzun, yatay sucuk asma ağacına dizili olan fındık ya da cevizden, tere ipine dizilmiş dizimleri üzüm suyu peltesinin içine daldırır ve elden ele dizim ağacına götürülür ve ona dizilir. Böylelikle bir kere üzüm peltesine daldırılan sucuklar biraz soğumaya bırakılır.  Ondan sonra ikinci kere yinede sucuklar üzüm peltesinin içine daldırılır ve böylelikle sucuk istenilen kalınlığa ulaşması sağlanır. Bu çoğunlukla üç kere yapılır. Dizim ağacına dizilmiş olan sucuklardan damlayan ve sıyrılan pelteler yere dökülmesin diye altına kaplar konur. Üzüm suyu sucuklarının yapımı bittiğinde orada olanlar hep birlikte kaplarda toplanan ve kazanda artan üzüm suyu peltesini orada yerler. Kazanda çok üzüm peltesi artmış ise onlarıda yinede kaplara koyarak komşulara verilir.

Böylelikle yapılan üzüm suyu sucukları dizim ağacıyla kurutulmak için güneşli zamanda, güneş gören yerlere konur. Sucuklar yalnız üzümden yapılmaz. Armuttan, hurmadan, duttan vede başka meyvelerdende yapılır. Sucuk, benim bildiğim sadece Lazonada da yapılmaz. Karadeniz kıyısında yaşayan komşu halklar ve Anadoluda da yapılır.  Bütün mevsimler zamanında, başka etkinliklerde yapılır ve zamanında bunların yapımı yaşama Güzellikler katar.

Tanora