Sargana Mçxomi

Hemuşeni ma, Lazonas na-iven dido muntxanepe ark’ele gogoşinat, ark’eleti kultura-tkvanişi dagepe mot gogoç’k’ondut’an mado hamtepe p’ç’arum.

Ha3’i xoloti Lazonas na-ren coxo-muşi Turkulişen moxtu i, vanati Lazurişen moxtu i k’ai na-var içkinen Zuğa-uças dido 3’oxleşen doni na-skidun, na-iç’k’omen ar moçxomişeni do-p’ç’arama ptkvi.

Sargana, zuğa-uçaşi k’elapes na-skidun nostoneri do mskva ar mçxomi ren. Haya zuğa-uçaşi k’elapes na-skidun mteli k’oçepek içinoman do ipxornan. Sargana, mç’ipe do gunz*e, kat’o na-var uğun, k’ik’ili gunz*e ar Mçxomi ren. Haşo na-ren şeniti zuğas dido k’ap’ineri do 3xont’ineri gulun.

Enni nosteneri na-iven ora-muşi tuta-staroşina do tuta-gyumas ren. Makvali dobğumt’aşi unostene na-iven şeni hemoras oç’opu-muşiti k’ai var ren. Sargana iris perpu na-aç’k’omen, dido zomini na-var uğun, fosfori dido na-uğun, doloxe na goşuz*in ilişen çkva mç’ipe mxape ç’ut’a na-uğun ar mçxomi ren. Hemuşeni berepesti do badi-do kçinepesti perpu aç’k’omenan. Sarganaşi oç’k’omu enni k’ai t’ağaneri do telis daçxurişi jin ç’veri-muşi dido nostoneri iven.

Oç’opu-muşi; Didi mamçxomalepek mosaten ç’opuman. Hemtepek mçxomi z*iranşi didi mosa gutumenan do dido mçxomi ç’op’uman. Ma, ma-na-p’ç’opum steri giç’araten.

Ç’ut’a mamçxomalepek ndğaleri felukaten na-ikoman ham oç’opu, ntxirişi bigapeşi jur-sumi felukas ko-yo3onaman do hemus 10-15 met’re misina do hemuşi çodinas xanç’e nez*işi çeplaşi oncaxute peri meçameri met’aksi ( ipek ) mek'ideri ixenen. Met’aksi tamo tamo feluk’aten 3’k’arişi jin itoren do heya ç’ut’a mçxomi na-da3’onen sarganak hemus nolaşi met’aksi k’ik’ilis do k’ibirepes ko-gak’oran do niç’open. Hemoras misinas mek’oreri bigape mondruk’aşi mçxomi na-niç’opu ko-xi3’onen do mçxomi met’aksişen ni3’k’en do oiç’open. Ham oç’opu beroba-çkimis ixenet’u, ha3’i haşo oç’opu mitik var ikoms. Var bz*irom.

Sarganaşi majura enni dido na-ixenen oç’opu-muşi, seri ok’om3’k’upaşi tete na ixenen oç’opu ren. Heya 3. metre k’onari gunz*e subuki ncaşi xeneri dok’açaleşi ark’ele 40-50 santimi demirişi kara do hemus t’urva steri mosa ko-geişfen do hamus osarganale ( sargana kepçesi ) itkven do hamuten iç’open. Hemindos şkule metanu şeni luksi feluk’aşi tis vanati k’iç’is ko-nik’iden do va xop’e moizduten vanati motorite zuğas goxtimus ko-geiç’k’en. Te tolis na-dolaçxant’en sarganas dido var oxank’anen do osarganale na ixmars mamçxomalek sarganas tiş k’ele ko-doludgams do sargana mosas ko-dolotk’omers. Haşoten sargana oiç’open. Sarganaşi k’udeliş k’ele osarganale var dolidgen, hemoras sargana 3xont’un do mosaşen gamimt’en. Hak beciti na-ren osargane na-ixmars mamçxomalek dido k’ap’ineri do dido k’ai mçxomi na-az*iren k’oçi t’asen. Arti mamçxomalek osarganale feluk’as amadgineri na-ixmars şeni zuğasti var dololasen. Sargana na-ç’opums mamçxomalek ar k’eleti feluka na-ixmars majura mamçxomales sargana solen mulun u3’vasen do feluka sarganeşe k’ele oşkvapasen. Na-içkinu steri sargana oç’opuşe enni ç’ut’a jur k’oçiten ilinen.

Sargana seri dido m3’k’upis na-içopen şeni sarganaşi oras seri tutaşi-teti var ivasen. Tutaşi-tes sargana emk’uteri iven do miti var ninç’inams, 3xont’ineri imt’en do osarganaleti var ixmarinen.

Haşopeten oç’opu-muşiti, oç’k’omu-muşiti dido k’ai na-iven, zuğa-uçaşi kulturaşi ar dagi na-ren Sarganaşi oç’oputi tkvan na-var uçkinpesti ko-doboguri–ma mepşven. Sarganaşi oç’opu na-uçkinpesti ko-goboşini-na heti ar duyla ren bz*p’on.

Na-moxtasen dolonepes kultura-çkunişi dagepe şeni, kultura-çkunişi doloxe
na-renpe xoloti p’ç’arare.

Sargana Balığı...

Ben burada yazdığım haftalar içinde hatırlıyabildiğim ve Lazonanın kültürünün içinde olan şeyler için yazıyorum. Çoklari benim için hep balıklar ve lazonada olan şeyleri yazıyor diye düşünüyordur.

Gerçektir. Ben Lazca yazarken bir taraftan Lazca bir şey yazayım, bir taraftan Lazcayı herkese sevdireyim, bir taraftanda Lazca dilini bilenlere Lazca dillerini arttırayım diye böyle yazıyorum.

Bir de ben çok iyi bildiğim şeyler için yazıyorum. Lazca dilimizi herkese bügunler için kullanabilsin
Diye her olanları ve her hatırladıklarımı yazıyorum. Burada dediğim gibi en önemli olan iş Lazca dilimizi bugünlerde kullanmak içindir. Her zaman dilimizi kullanalım.

Onun için ben Lazonada olan çok şeyleri bir taraftan hatırlatayım bir taraftanda kültürünüzün dilimlerini unutmayasınız diye onları yazıyorum.

Şimdi yinede Lazonada olan, ismi Türkçedenmi yoksa Lazcadanmı geldiği iyi bilinmeyen karadenizde çok eskiden beri yaşıyan, yenen bir balık için yazayım dedim.
Sargana karadenizin kenarında yaşayan lezzetli ve güzel bir balıktır. Bunu karadenizin kenarında

Yaşayan bütün insanlar tanıyorlar ve yiyorlar. Sargana ince ve uzun, pulsuz, gagası uzun bir balıktır. Böyle olduğu için denizde çok çabuk ve sıçrıyarak gezer.
En lezzetli olduğu zamanı eylül ve ekim aylarıdır. Yumurta dökerken lezzetsiz olduğu için o zaman
Avlanması iyi olmaz. Sargana herkesin kolyca yiyebileceği, balık yağı fazla olmayan, fosforu çok olan, içindeki kemikten başka kılçıkları az olan, pulu olmayan gagası uzun bir balıktır. Onun için
Çocuklar da, yaşlılar da kolay yiyebilir. Sargananın yenmesi en iyi tava ve tel ızgarada ateşte lezzetli olur.

Avlanması (yakalanışı ); büyük balıkçılar ağ ile avlarlar. Onlar balığı bulunca büyük ağ sararlar ve çok balık yakalarlar. Ben, benim avlandığım gibi yazacağım.
Küçük balıkçılar gündüz kayıkla yaptıkları bu avlanmada, fındık çubuklarının iki-üçünü kayığın üzerine dikerler, ona 10-15 metre misina bağlanır ve onun bitimine yeşil ceviz kabuğunun ezilmesi ile renklendirilmiş ipek, bağlı olarak yapılır. İpek yavaş yavaş su üzerinde kayıkla çekilir ve bunu küçük balık sanan sargana buna dalınca ipek gagasına ve dişlerine takılınca yakalanır.

O zaman misinanın bağlı olduğu fındık çubukları eğilir ve balığın yakalandığı anlaşılır ve balık
İpekten sökülür. Bu avlanma çocukluğumda yapılırdı, şimdi böyle avlanmayı kimse yapmıyor, görmedim.
Sargananın çok yapılan bir diğer avlanma şekli, gece karanlıkta ışıkla yapılan avlanmadır.
Bu, 3. metre kadar uzun hafıf bır ağaçtan yapılan tutamaç (sap ) bir tarafında demirden yapılmıs 40-50 santimlik çembere torba şeklinde ağdöşenerek yapılan alete sargana kepçesi denir ve bununla avlanılır. Ondan sonra ışık için lüks ışığı kayığın başına veya kıçına takılır ve ya kürek çekme ile yada motorla denizde gezmeye başlanır. Işığın gözünü kamaştırdığı sargana çok hareket edemez, sargana kepçesini kullanan balıkçı sargananın baş tarafından kepçeyi daldırır ve sarganayı ağa düşürür. Böylelikle sargana avlanır. Sargananın kuyruk tarafından kepçe daldırılmaz, o zaman sargana fırlar ve ağdan kaçar. Burada önemli olan kepçeyi kullanan balıkçının çok çabuk ve gözlerinin çok iyi gören adam olması lazımdır. Bir de balıkçının, sargana kepçesini ayakta kullandığı için denize düşmemesi lazımdır. Sargana tutan balıkçı bir taraftan da tekneyi kullanan öbür balıkçıya sargananın nereden geldiğini söyleyecek ve tekneyi sarganaya taraf yönlendirecek.

Buradan anlaşılacağı gibi sargana avına en az iki kişi ile gidilir.

Sargana gece karanlıkta avlandığı için, sargana zamanı gece ay ışığı olmaması lazım. Ay ışığında
Sargana ürkek olur ve kimseyi yanına yanaştırmaz, fırlıyarak kaçar, kepçede kullanılamaz.
Böylelikle yenmesi de, avlanması da çok iyi yapılan, Karadeniz kültürünün bir dilimi olan sargana
Avını siz, bilmiyenlere öğrettim, umarım. Sargana avını bilenlerede hatırlattım, oda bir iştir diyorum.
Gelecek haftalarda, kültürümüzün dilimleri için, kültürümüzün içinde olanları yinede yazacağım.

08.staroşina.2007 Lazona

Tanora