Selma Koçiva

Birol Topaloðlu ile Söyleþi

2007’nin nisan ayýnýn 13’nde Dortmund’dan Ýstanbul’a uçakla geldim. 13 rakamýný uðursuz düþünüyordum, yine de geliþimi iptal etmedim.
Bizim Birol sevinçle karþýladý beni havaalanýnda. Memlekete gelmiþ olmanýn heyecanýyla rüyadayým zannederken Birol ve Refik’e’nin Balat’daki evlerine gelmiþtik. Evleri Ýstanbul’un eski Rum evlerindendi. Çok samimi bir havasý olan bu otantik evi bir yandan da ofis olarak kullanýyorlar; en alt katta Birol’un küçükçe bir stüdyosu var, en üst kattaki ofislerindeyse Refike ile sosyolog çalýþma arkadaþý Nilüfer, 2.Yayla Festivali için gece gündüz çalýþýyorlar

Karþýlýklý hasretimizi giderdikten sonra misafir odasýna yerleþtim. Ertesi gün Arhavili Laz yönetmen Ýlkay Nýþancý’nýn belgesel filmi ‘Bir yudum Bekleyiþ’ 26. Ýstanbul Film Festivali bünyesinde Beyoðlu Sinamasý’nda gösterildi. Film, Lazlarýn kültür ve yaþamýnýn, nasýl, yok olmaya doðru gittiðini anlatýyordu. Daha sonraki gün Gola Kültür Sanat ve Ekoloji Derneði’nin düzenlediði ve Birol’un da konser vereceði Taksim’deki Balans adlý bir mekanda ‘Horona Davet’ gecesi vardý.
Etkinlikleri dolu dolu yaþadým. Etkinlikler bittikten sonra Refike’yle birlikte yapacaðýmýz çalýþmalar üzerine söyleþtik. Bizim Birol da yeni albümü için çalýþýyordu. Oturduklarý mahalle küçük bir Ýstanbul mahallesiydi. Her sabah küçük çarþýlarýna -tarihi taþ fýrýna- ekmek almaya gidiyorum.

Bu mahalle de, Birol’ la Refike ’nin evi de yüreðimin sevincini arttýrdý. Eski Ýstanbul’da oturuyorum gibi hissettim. Evden Eminönü’ne yürüyerek, Taksim’e ise otobüsle on dakikada gidebiliyordum. Haliç’i temizlemiþler, kenarlarýný yeþil alan yapmýþlar. Galata ve Haliç köprülerinde gezinebilme þansýný yakaladým.

Ýstanbul bu kadar güzel miydi?

Bir yer orada yaþayan insanlar ile güzel olur. Ben bu güne kadar Ýstanbul’da Haydarpaþa-Pendik tren hattýndan baþka bir yer bilmiyordum. Þimdi, Eminönü’nü, Balat’ý, Haliç’in kýyýlarýný, Taksim meydanýný, Ýstiklal caddesini burada yaþayanlar gibi geziniyorum.

Sanýrým Ýstanbul Lazlar ile daha da güzel.

Refike’yle ve küçük oðlu Þina ile günlerim geçiyordu. Derken Þina’nýn büyükannesi ile dedesi geldiler Lazona’dan. Büyükanne Ece ile konuþmaya, gülmeye, destanlar söylemeye doyamýyorum.

Bizim Birol’un yeni albümü henüz çýkmadan dinleme þansýna sahip oldum. Koltuklarým kabardý. Bu ‘ak saçlý adam’ýn sanki Laz müziðinden baþka bir derdi yok dünyada... Bir ayakkabý ile üç yýl gezdiði eski derviþler gibi yoksul yaþadýðý günleri hatýrladým… Þimdi, Balat’ýn ortasýnda kurulu bu eski Ýstanbul evi yakýþýyor bizim Birol’a. Gece gündüz dalgýn þarký söyleyerek yaþýyor...

Birol Topaloğlu

Ben de bu yüzden, bizden sonraki Lazlar için bizim Birol ile bir söyleþi yaptým. Okuyun bakalým, neler bulacaksýnýz?

“-Çocukluðumdan beri tulum sesini çok seviyorum. Ben küçükken bizim köyde tulum sesi yoktu, daha doðrusu yasaktý. Ancak düðünlerde de tulum olmasa olmuyordu. Bazý bilgisiz hocalar ‘tulum günahtýr, kemençe günahtýr’ diye insanlarýmýza vaaz veriyorlardý. Ancak ne kadar vaaz verseler de tulumun sesi kaybolmadý. Çok fazla tulumcu olmadýðý için toplandýðýmýzda tulum çalacak adam bulmakta zorlanýyorduk, tabi bulduðumuzda da býrakmýyorduk. Ýstanbul’da toplandýðýmýzda da tulumcu hiç bulunmuyordu. Ben de düþündüm ki, tulum çalmayý öðreneyim de arkadaþlarla toplandýðýmýzda çalabileyim.

Tulumu, kendim ve arkadaþlarým için öðrendim. Bir de yeni öðrenecek gençler bana bakýp örnek alsýnlar diye... Tulumcularýn Lazlar arasýnda iyi sayýlmamasý bir yana, okul okuyan gençler de saz ve gitar gibi daha popüler olan enstrumanlara yöneliyorlardý. Hatta ben de üniversite son sýnýfa kadar saz çalýyordum. Anadolu aþýklarý beni derinden etkilemiþtir. Üniversitede yaptýðým aþýklar üzerine alan çalýþmalarý kendi kültürümü keþfetmemi saðladý. Bir süre sonra kendi geleneksel enstrümanlarýmýzý ihmal ettiðimizi, yok saydýðýmýzý anladým ve ilk albüm sürecinde geleneksel Laz enstrümanlarýna aðýrlýk verdim. Böylelikle kemençe ve tulum çalmaya baþladým.

Lazona’da yaylalarda, yüksek tepelerde bizim eski kaideler için koþtururken tulum çalmaya fýrsatým oluyordu. Eski tulum kasetlerini, eski tulumcularý çokça dinliyordum. Yýllarca belli baþlý tulumcularý (Ðvanduri Kumli Ame, Msukituri Mustafa, M3anuri Ali Dayi gibi) anlamaya çalýþtým. Þimdilerde artýk kendi stilimi oluþturmaða çalýþýyorum.

O büyük ustalarla ne kadar alay etseler de bilmek gerekir ki tulumun sesinin bu günlere kadar gelebilmesi onlarýn sayesindedir.

Bundan böyle tulumun, kemençenin, pilininin sesini saklamak ve yarýnlara taþýmak için çok büyük sorumluluklar bizi bekliyor.

“-Yürekleri heyecanla dolu gençler olduðunu görüyorum ve gençler Laz müziði için çok güzel iþler yapýyorlar. Türkiye’de ve dünyada þarkýlarýn yorumlanýþ biçimi deðiþtiði gibi Lazlarýn da þarkýlarý deðiþiyor. Artýk Lazlar Lazona’da yaþamýyorlar. Yaþayanlar da kendi kültürleri hakkýnda bilgi sahibi deðiller ama okuyan gençlerin bilinçleri artýyor. Genç yetenekli müzisyenlerin daha güzel þarkýlarý yapacaklarýna inanýyorum.”

“Ben ilk albümümde Didou Nana þarkýsýna yer vermeyi düþündüðümde þarkýnýn geçmiþi ile ilgili araþtýrma yaptým. Türkiye’deki Gürcü müzisyenlere, þarkýcýlara sordum. Bu þarkýnýn anonim olduðuna kanaat getirmiþtik. Daha doðrusu eski bir plak elime geçmiþti, orda da Didou Nana’nýn halk þarkýsý olduðu yazýyordu. Ancak Tiflis’e araþtýrmaða gittiðimdeyse bazý insanlar þarkýnýn bestesinin Nana Belkania’ya ait olduðunu söylediler. Bazýlarý da halk þarkýsýdýr dediler. Gerçeði öðrenmek için Nana Belkania’yý soruþturdum, Moskova’da yaþadýðýný öðrendim (1997/98). Ondan sonra Nana Belkania’ya ulaþmak için her fýrsatý denedim. En sonunda 2007’nin þubat ayýnda Nana Belkania’yý, Kalan Müzik’ten Hasan Saltýðýn da desteði ile Moskova’dan Ýstanbul’a getirdim.

Nana Belkania’dan bu þarký hakkýnda bilgi almak için büyük bir fýrsat doðmuþtu. Nana Belkania ‘Didou Nana þarkýsý halk þarkýsý deðil, benim bestemdi. O dönemde Gürcistan’ýn müzik kurulu bana, müzikolog olmadýðým gerekçesi ile bu þarkýyý yapamazsýn dedi. Oysa 1985 yýlýnda bu besteyi yapmýþtým ve ilk kez yýlbaþý etkinliðinde okumuþtum; her dinleyen büyülenmiþti.’diyordu.”

“-Narima Helimiþi’yi Batum’da yaþadýðý evde ziyaret ettim. Ýðne iþlemeli resim tekniði ile yaptýðý resimleri gösterdi. Onun, Helimiþi’nin ruhunu taþýdýðýný anladým. Ýþlenmiþ resimleri satmýyordu. Narima: ‘Babam böyle tembihledi, ruhundan çýkan eser para ile satýlmaz’ diyordu. Bunlarý duyunca çok duygulandým. Çok zorlu bir yaþam mücadelesi verdiði halde resimleri satmýyordu.

Ben bir resmini istedim. O da, beðendiðin resmi alabilirsin, dedi. Kendi yaþamlarýný resmettiði Sibirya konulu resmi aldým. Ben de, kabul edersen resimler için deðil ama senin için sana destek olmak için bir miktar para vermek istiyorum, dedim. Narima ‘babamýn mezarý için para topluyorum bu verdiðin parayý ona ekleyeceðim’ deyince daha da duygulandým.”

“-Evimdeki stüdyoyu rahat tulum çalabilmek için yapmýþtým. Nasýl olsa izolasyonunu yapmýþtým; sonra küçük kayýtlar için sistemi kurdum. Bu sistem pek profesyonel deðil ancak iþime çok yaradý. Þükrü Parlak’ýn horon kasetini bu stüdyoda yaptýk. Bu ara benim yeni albümümün demo ve bazý kayýtlarýn benim stüdyomda yaptým. Sonuç oldukça baþarýlý. Bundan sonra kemençe ve tulum eþliðinde destan albümü yapmak istiyorum. Bu benim yýlar önce kurduðum bir hayaldi. Umarým kýsa zamanda gerçekleþtiririm. Yine genç müzisyenlere yapacaðýmýz demo kayýtlarý için bu stüdyo çok iþime yarayacak.”

Senin de dediðin gibi, mantýklý Laz aydýný; kendi kültürünün ve baþka halklarýn kültürlerinin kaygýsýný taþýyan, dünyaya bir bütün olarak bakabilen Laz insanýdýr.”

Etnik müzik tüm dünyada önemlidir. Memleketimizde önemi anlaþýlmýyor. Sen bu durum hakkýnda neler söylemek istersin?

“Ben Lazca müzik yapmaya gençlerle baþladým. Bu gençler maalesef  kültürlerinin kaygýsýný taþýmýyorlardý, böyle bir bilinçleri yoktu ve yaþlarý küçük olduðu için de beklenemezdi. Popüler müzik kültürün etkisinde kaldýlar. O zaman daha çok gençtiler. Biliyorum ki gün gelecekte bu durumun önemini anlayacaklar. Aslýnda ben bir büyük grup kurmak istiyorum ama büyük bir grubu taþýmak da kolay deðil, bir de Lazlarla yola çýktýðýmýzý düþünürsek, iþimiz daha da zorlaþýyor.”
 

“Ýstanbul gibi büyük metropollerde iþ yapmaktan insanlar gökyüzünü, ayý görmezler, bir aðacý görmezler. Ýstanbul’da denizin üzerinde giderler, denizi görmezler. Çok güzel bir þehir Ýstanbul ancak bakmak için insanlarýn güçleri yok. Bu sadece büyük þehirler için deðil tüm dünya için geçerli. Ekonomik yoksulluk bir yandan insanýn doyumsuzluðu ve aþýrý tüketim alýþkanlýðý ve hýrs dünya nimetlerinden yeterince faydalanamamasýný saðlýyor.

Artýk senin gibi dostlarýmýzla daha sýk buluþabiliyoruz, misafir edebiliyoruz, sohbet edebiliyoruz. Birbirimizi daha iyi tanýma fýrsatý bulabiliyoruz; birbirimizin güzelliðini görebiliyoruz. Bu güzellik yaþamý da güzel yapýyor.”

Selma Koçiva

1.Mayýs 2007   Ýstanbul-Balat

Not: Bu Röportajýn Lazcasý yakýn zamanda yayýnlanacaktýr..